Imperium Osmańskie rozlało się po zachodniej Bośni w drugiej połowie XVI wieku. Banja Luka została zdobyta przez Turków w 1528, a Bihać dopiero w 1592 roku. Po dziesięciodniowym oblężeniu. I stu latach oporu.
W drugiej połowie XIX wieku Bośnia zaczęła Turcji ciążyć. W konsekwencji kolejnego podziału Europy dokonanego w 1878 roku Krajina z całą Bośnią i Hercegowiną przeszła spod panowania tureckiego pod władzę austro-węgierską.
z lewej zamek Krupa na XVI- wiecznej rycinie, z prawej twierdza Bihać
Bośniacki wiek dziewiętnasty określił rozwój idei narodowych w ramach fali odrodzenia narodów słowiańskich. W kontekście Bośni i Krajiny nowy puls polityczny wyrażał się w okresowych rebeliach ludności chrześcijańskiej wobec panowania tureckiego. A w chwili wkroczenia wojsk c.k. do prowincji w niepokojach na dotychczasowej granicy. Zwłaszcza w okolicach Bihacia. I tlącym się buncie wobec nowej władzy.
Zamiana panowania tureckiego na austro-węgierskie to wymiana warstw uprzywilejowanych. Tym razem to katolicy doczekali się swojego renesansu. Kosztem muzułmanów. Prawosławni pozostali na uboczu wydarzeń obserwując rozwój wypadków. Ich godzina miała dopiero wybić.
Cazin, bośniacka kasaba na początku XX wieku, pomiędzy wsią i miasteczkiem
Po aneksji Bośni nastąpił etap szeroko zakrojonych reform ekonomicznych i administracyjnych, inwestycji połączonych z eksploatacją surowcową kraju.
W czasie II wojny światowej ustaszowskie rządy zebrały w Bośni i Hercegowinie krwawe żniwo. W rejonie Bihacia latem 1941 roku zginęło blisko 15 tysięcy serbskich cywilów. Szacuje się, że podczas i po zakończeniu bitwy pod Kozarą w 1942 roku wymordowano co najmniej 20 tysięcy Serbów, w tym setki dzieci. Dalsze dziesiątki tysięcy ludzi wywieziono do obozów koncentracyjnych, gdzie kontynuowano ludobójstwo.
Odpowiedzią na terror zaprowadzony przez ustaszy był wybuch powstania w Krajinie. Zapłon nastąpił w rejonie Drvaru już po trzech miesiącach krwawych rządów marionetkowego Niezależnego Państwa Chorwackiego. Bihać został zajęty przez partyzantów jugosłowiańskich w listopadzie 1942 roku. Miasto przez trzy miesiące pełniło funkcję ośrodka tzw. Republiki Bihaćkiej. Tu odbył się zjazd założycielski Antyfaszystowskiej Rady Wyzwolenia Narodowego Jugosławii (AVNOJ). Bihać został wyzwolony ponownie w marcu 1945 roku.
Bośnia była obszarem zaciętych walk podczas drugiej wojny światowej. Przez Krajinę przetoczyły się wojska okupacyjne i niezliczone lokalne formacje zbrojne. Pod Drvarem znajdowała się jedna z kwater-kryjówek sztabu partyzantów Tity (Titova pećina). Tu nastąpiła w 1944 roku nieudana niemiecka operacja Rösselsprung („Skok Konika Szachowego”, desant na Drvar) mająca na celu likwidację przywódcy komunistycznych partyzantów.
niemiecki desant na Drvar (1944)
W 1950 roku w rejonie Velika Kladuša – Slunj doszło do niepokojów społecznych związanych z kolektywizacją rolnictwa. W zajściach spacyfikowanych przez wojsko brali udział po stronie protestujących zarówno chłopi serbscy, jak i muzułmańscy.
Lata siedemdziesiąte i osiemdziesiąte to okres prosperity gospodarczej Bośni i Krajiny. Z miejscowością Velika Kladuša był związany efektywny kombinat spożywczy dominujący na rynku jugosłowiańskim. Rozwinęły się i rozbudowały miasta, w tym zwłaszcza Prijedor. Jednak głównym ośrodkiem gospodarczym i naukowym (od lat siedemdziesiątych uniwersytet) bośniackiej Krajiny pozostawała leżąca nad brzegiem rzeki Vrbas ponad stutysięczna Banja Luka.
W 1992 roku na terytorium gmin Drvar (wówczas Titov Drvar) i Bosansko Grahovo referendum o niepodległości Bośni i Hercegowiny nie odbyło się. Inicjatorzy i agitatorzy referendalni nie mieli tam po prostu wjazdu. Wiosna tamtego roku zbudziła echo dawnej wrogości. Ożyły jakby wyświetlane w osobliwym, retrospektywnym rzutniku dziewiętnastowieczne sceny, kiedy to pojawienie się muzułmańskich kupców lub urzędników na trakcie, gdzieś na Grahovskim polju czy ponad Drvarem, mogło ich kosztować głowę.
serbski strój ludowy z Krajiny, haft ze Zmijanja należy do niematerialnego dziedzictwa kulturowego UNESCO (fot. visitbih.ba, Veselin Masleša)
Od wiosny 1992 do jesieni 1995 roku szerszy rejon Bihacia i większa część zachodniej Bośni były areną tragicznej wojny domowej. Konsekwencją konfliktu były czystki etniczne, poważne zniszczenia i depopulacja, które objęły znaczny obszar bośniackiej Krajiny.
Tak, bośniacka Krajina pulsowała zawsze trochę inaczej od reszty kraju. O jej mieszkańcach mawiało się „ljuti Krajišnici”, co można przetłumaczyć na ostrzy, srodzy. Surowy krajobraz, skromne warunki życia i wymagające sąsiedztwo wyciosały jednoznaczną naturę i usposobienie krajišnika – człowieka pogranicza. Szczerego, odważnego, lojalnego i spolegliwego,
W okolicach Grahova urodził się przecież Gavrilo Princip. Z jego zamachem na arcyksięcia Ferdynanda jest wiązany wybuch I wojny światowej. Mieszkańców Krajiny do kategorii pokornych obywateli z pewnością trudno zaliczyć.
***