Rozmieszczenie geograficzne ludności
Zwarte skupiska ludności chorwackiej w Bośni i Hercegowinie występują w trzech wyraźnych pasach. Pierwszy z nich obejmuje rejon położony między Popovo polje i płaskowyżem kupreskim oraz Glamočko polje. Drugi pokrywa terytorium wzdłuż linii Kreševo – Kiseljak – Travnik. Trzeci opiera się o rzekę Sawę w rejonie miejscowości Derventa – Brčko.
Zachodnia Hercegowina
Wedle spisu powszechnego z 1991 roku Chorwaci stanowili bezwzględną większość mieszkańców w gminach Livno, Duvno, Prozor, Posušje, Grude, Lištica, Ljubuški, Čitluk, Čapljina i Neum. Do tego rejonu przylegały gminy Mostar i Stolac z odsetkiem ludności chorwackiej przekraczającym jedną trzecią ogółu mieszkańców – przy braku większości etnicznej jakiejkolwiek z grup narodowych. Obszar ten określmy umownie zachodnią Hercegowiną.
Środkowa Bośnia
Chorwaci zamieszkiwali w absolutnej większości w gminach Kreševo i Kiseljak. W gminach Busovača, Vitez, Novi Travnik i Vareš ludność chorwacka stanowiła większość względną. W gminach Jajce i Travnik ludność pochodzenia chorwackiego przekraczała jedną trzecią ogółu mieszkańców – przy braku większości etnicznej jakiejkolwiek z grup narodowych. Tę strefę nazwijmy środkową Bośnią.
Posawina
Chorwaci tworzyli bezwzględną większość w gminach Odžak i Orašje, natomiast większość względną w gminach Bosanski Šamac i Bosanski Brod. W gminach Derventa, Modriča i Brčko odsetek ludności chorwackiej przekraczał jedną czwartą, względnie jedną trzecią ogółu mieszkańców przy braku większości etnicznej jakiejkolwiek z grup narodowych. Rejon ten oznaczmy jako Posawina.
Cechy wyróżniające
Opisane strefy zwartego zamieszkiwania przez Chorwatów, zachodnia Hercegowina, środkowa Bośnia i Posawina, nie graniczą ze sobą. Jednocześnie dwie z nich opierają się o granicę republiki od strony chorwackiej.
Do największych miejskich skupisk ludności chorwackiej należały: Sarajewo (35 tys. mieszkańców chorwackich), Mostar (22 tys.), Banja Luka (16 tys.), Zenica (16 tys.), Tuzla (6 tys.). Należy zauważyć, że żadne z tych miast nie było zlokalizowane na tle gmin z większością chorwacką.
Terytoria mieszane
Ponadto w przypadku Chorwatów mieszkających w Bośni i Hercegowinie można wyróżnić kilka większych wysp etnicznych i obszary mieszane.
Rejon wokół miast Bugojno, Fojnica i Gornji Vakuf posiadał mieszany muzułmańsko-chorwacki charakter. Przy czym w pierwszych z dwóch wymienionych żadna grupa etniczna nie posiadała większości absolutnej. Ten niejednolity rejon jest geograficznym pomostem między zachodnią Hercegowiną i środkową Bośnią.
Na obszarze bośniackiej Krajiny do większych chorwackich wysp etnicznych należało zaliczyć pobliże miasta Kotor Varoš, rejon wsi Potkozarje i Dragočaj położonych na północny-wschód od Banja Luki oraz wieś Zavalje z okolicą, na południowy-zachód od Bihacia.
W ramach izolowanych skupisk ludności chorwackiej w centralnej części Bośni i Hercegowiny wyróżniała się miejscowość Žepče, a także rejon na zachód od Maglaju oraz okolice Tuzli.
Uwagi ogólne
Zważyć należy, że granice gmin nie były w Bośni i Hercegowinie ustalane według klucza etnicznego. Terytoria jednolite bywały administracyjnie dzielone, gminy nie pokrywały całkowicie miejscowości o jednej charakterystyce narodowej.
Według spisu ludności przeprowadzonego w 1991 roku narodowość chorwacką zadeklarowało 761 tys. mieszkańców Socjalistycznej Republiki Bośni i Hercegowiny. Natomiast wedle ostatniego spisu ludności, przeprowadzonego w 2013 roku, 545 tys. mieszkańców Bośni i Hercegowiny oznaczyło chorwacką przynależność narodową. Chorwaci pozostają trzecią najliczniejszą grupą etniczną w państwie.
W stosunku do stanu z 1991 roku większościowy charakter chorwacki utraciła część gmin, zwłaszcza w środkowej i północnej części kraju. Jednocześnie w części gmin w rejonie posawskim i zachodniohercegowińskim odsetek ludności chorwackiej wzrósł.
***