Powszechny spis ludności w Chorwacji w 1991 roku

Jest truizmem twierdzenie, że w badaniach historycznych i studiowaniu przeszłości korzystanie z map jest obowiązkiem. Wiele z nich można wyczytać. I bardzo wiele przeoczyć ignorując lub nie przywiązując do umiejętności analizy tego rodzaju obrazów odpowiedniej wagi. W perspektywie tak badawczej, jak i poznawczej.

Mapa niżej to graficzno-terytorialne przedstawienie rezultatów spisu powszechnego z 1991 roku w Republice Chorwacji. Jeszcze przed secesją Chorwacji z Jugosławii. Wyniki dotyczą deklarowanego języka ojczystego.

Co dokładnie przedstawia ta mapa?

Otóż wyraźną orientację użytkowników języka chorwackiego na terenach zamieszkałych w większości przez żywioł chorwacki. I odrzucenie en bloc języka chorwacko-serbskiego/serbsko-chorwackiego przez Chorwatów.

Natomiast w miejscowościach z przewagą ludności serbskiej mieliśmy do czynienia z interesującym podziałem. Serbowie w Chorwacji zadeklarowali dwa języki, którymi posługiwali się w komunikacji codziennej. To chorwacko-serbski/serbsko-chorwacki i serbski.

Chorwacko-serbski i serbsko-chorwacki to dwie synonimiczne i równorzędne denominacje odnoszące się do tożsamego bytu językowego.

Język chorwacko-serbski/serbsko-chorwacki zadeklarowała głównie serbska ludność chorwackich miast. Ponadto lokalnie Slawonii, Kordunu i Gorskiego Kotaru. Oraz częściowo rejonów Banija i Lika. A także mieszkańcy etnicznych wysp serbskich na pozostałym obszarze kraju. To jak się zdaje nie pozostawało bez związku z politycznie umiarkowaną orientacją istotnej części tej ludności. Wyrażoną przede wszystkim w wyborach powszechnych w roku 1990. Także z silną projugosłowiańską tradycją partyzancką doby drugiej wojny światowej na tych terenach.

Język serbski oznaczono przede wszystkim w północnej Dalmacji. To region gdzie w roku 1990 popularność zdobyła Serbska Partia Demokratyczna, SDS. A w czasie drugiej wojny światowej był to obszar wyraźnej aktywności ruchu czetnickiego.

Północna Dalmacja stanowiła z pewnością region zamieszkały przez istotny odsetek ludności serbskiej o wyraźnie konserwatywnych przekonaniach. Zyskało to odbicie w rezultatach omawianego spisu krajowego dotyczącego deklarowanego języka. A także w politycznych preferencjach wyborców.

Załączona mapa potwierdza śladową liczbę miejscowości etnicznie chorwackich gdzie zadeklarowano język chorwacko-serbski/serbsko-chorwacki.

Analizując przyczyny i przebieg konfliktów etnicznych i wojny domowej w Chorwacji lat dziewięćdziesiątych – oraz generalnie stosunki chorwacko-serbskie – tego rodzaju materiały przynoszą możliwość pogłębionej refleksji. I wyciągnięcia istotnych wniosków. Nie zawsze idących w parze z dominującą w literaturze fachowej narracją ex post.

Rezultaty omawianego powszechnego spisu ludności w Chorwacji z roku 1991 – oraz wyborów powszechnych z roku 1990 – podważają twierdzenia o jakoby wyraźnej, narodowej homogenizacji serbskiej. Kwestionują tezy o jednoznacznych serbskich tendencjach politycznych o ostrzu antychorwackim w Chorwacji.

Istotny odsetek ludności serbskiej dobrowolnie zrezygnował z możliwości jasnej deklaracji językowej obliczonej na zanegowanie języka chorwacko-serbskiego/serbsko-chorwackiego.

Regionalne zróżnicowania deklaracji językowych ludności serbskiej w omawianym spisie preferencji językowych z pewnością nawiązywały do określonych procesów historycznych i politycznych. Ta językowa heterogeniczność miała jednak charakter lokalny.

Zjawisko to szło w parze z aktem wyborczym większości serbskiej ludności Chorwacji. Fakt ten kwestionuje w sposób pozbawiony wątpliwości dominujący model interpretacyjny w nauce historycznej – odnoszący się do źródeł konfliktu w Chorwacji lat dziewięćdziesiątych. Dotyczący rzekomo wykluczających i radykalnych serbskich intencji politycznych w tym kraju doby zmierzchu jugosłowiańskiej federacji.

***

Według powszechnego spisu ludności w roku 1991 w Chorwacji zadeklarowano:

Język chorwacki – 3.922.725 (przeważnie Chorwaci), język serbski –  207.300  (przeważnie Serbowie), język serbsko-chorwacki – 288.578  (w większości Serbowie), język chorwacko-serbski – 166.837 osób (przeważnie Serbowie).

Narodowość chorwacką zadeklarowało  3.736.356, a serbską 581.663 osób. Narodowość jugosłowiańską oznaczyło 106.041 osób. Narodowość serbską i jugosłowiańską zadeklarowało 687.704, a język chorwacko-serbski/ serbsko-chorwacki i serbski 662.715 osób.

Większość Serbów w Chorwacji określiła język chorwacko-serbski/serbsko-chorwacki jako ojczysty.

***