Prapoczątki klasztoru – początki chrześcijaństwa
Zapisywana tradycja serbska datuje fundacje północnodalmatyńskich klasztorów prawosławnych na wiek XIV. W roku 1317 serbski król Stefan Milutin miał brać udział w erygowaniu monasteru Krupa. Następnie w roku 1350 Helena, córka Stefana Deczańskiego, fundowała klasztor Krka. W roku 1395, już po bitwie na Kosowym Polu, został wzniesiony klasztor Dragović.
Klasztor św. Michała Archanioła, usytuowany w kanionie rzeki Krki, w malowniczej dolinie zwanej Carigradska draga, został postawiony na starym, antycznym miejscu kultu. Być może oddawano tam cześć pogańskiemu bogu Mitrze. W I wieku n.e. to apostoł Paweł ze swoimi uczniami miał w swojej drodze do Rzymu głosić Słowo Boże Dalmatyńczykom. O wyborze miejsca spotkania miała decydować bliskość rzeki Titius (dzisiejsza Krka) i Burnum. W tym rzymskim obozie stacjonowali przecież legioniści.
Herb rodu Šubić. Możni z Bribiru odegrali istotną rolę w historii średniowiecznej Chorwacji.
W roku 1347 Mladen Šubić, pan na Klisie, Skradinie i Omiszu, żeniąc się z Heleną zyskał potężnego szwagra, serbskiego cara Stefana Duszana. Serbski władca, chcąc rozszerzyć swoje wpływy na zachód, wydał za chorwackiego możnego swoją siostrę. Rok później, po śmierci swojego męża, została Helena, jako pani na Klisie i Skradinie sama z nowonarodzonym dzieckiem. W nieprzyjaznym otoczeniu. Księżna postanowiła więc, wraz z serbskimi zakonnikami z Ziemi Świętej oraz pomocą swojego brata, potężnego cara Duszana, wybudować w swoich posiadłościach klasztor. Zrezygnowawszy z udziału w walkach politycznych Helena zdecydowała pozostać w Dalmacji poświęcając resztę życia Bogu.
„Wejdźcie z czystym sercem”
– tympanon fundacyjny klasztoru Krka przedstawiający Helenę Šubić.
W średniowieczu więc, na katolickim i chorwackim terytorium, powstały prawosławne wyspy związane z serbską władzą. Dochodziło do przenikania się chorwackich i serbskich wpływów. Takie wzajemne oddziaływanie było w wiekach średnich, zwłaszcza wśród wczesnofeudalnych monarchii ze sobą sąsiadujących, normą. Trzeba przy tym zaznaczyć, że pierwotną granicę między Chorwacją a ziemiami serbskimi wyznaczał dolny tok dalmatyńskiej rzeki Cetiny.
Dzieje nowożytne – kryzysy i odbudowy
Po pojawieniu się otomańskiego zagrożenia klasztor Krka był wielokrotnie opuszczany, palony i dewastowany przez Turków. Monaster był swego rodzaju zalążkiem oporu wobec najeźdźców.
W roku 1647, w czasie jednej z licznych wojen wenecko-tureckich, Turcy przekonani nie bez podstaw, że zakonnicy należą do weneckiej siatki szpiegowskiej, zaatakowali klasztor. Po jego zdobyciu wywieźli drogocenności i wypędzili mnichów, którzy znaleźli schronienie w nadmorskim Zadarze.
W pierwszej połowie XVIII wieku – po odsunięciu zagrożenia osmańskiego – historię serbskiej Cerkwi w Dalmacji określała nieustanna walka o autonomię. Konflikt był połączony z oporem wobec prób narzucenia – przez Wenecję i Austrię – unii kościelnej z Rzymem. Te mocarstwa katolickie niechętnie patrzyły na koncepcję politycznej emancypacji czynnika prawosławnego na terenie przez siebie kontrolowanym. Było to podyktowane obawami o możliwą ingerencję mocarstw trzecich.
Dalmatyńscy wierni prawosławni byli przez długi czas podzieleni między różne struktury. Kościelną organizację grecką, na czele której stał metropolita wenecki, konstantynopolitańską i serbską.
Między 1557 a 1766 rokiem, po przywróceniu do życia Patriarchatu w Peci (Pećka patrijaršija), tereny dalmatyńskie pozostające pod panowaniem tureckim pokrywał „egzarcha całej Dalmacji”. Funkcję tę pełnił, z ramienia serbskiego patriarchy, metropolita dabrobośniacki. Miał on swą siedzibę w klasztorze Rmanj, w pobliżu trójstyku dalmatyńsko-bośniacko-chorwackiego.
Trzy dalmatyńskie klasztory prawosławne – Krupa, Krka i Dragović na mapie zachodnich Bałkanów (pocz. XVII wieku).
Kolorem brązowym oznaczono terytorium pod kontrolą turecką, obszar funkcjonowania Patriarchatu. Kolor niebieski to posiadłości weneckie, żółty austriackie, a różowy dubrownickie.
Republika Św. Marka realizując nową politykę próbowała, w pakiecie z unią kościelną, narzucić poddaństwo ludności przyzwyczajonej do wolności osobistej. Ta bezprecedensowa kombinacja presji feudalnej i konfesjonalnej spowodowała wzrost niezadowolenia lokalnych mieszkańców. Przybierało ono formę antyweneckich wystąpień zbrojnych. Bywało, że bunty były kierowane przez duchownych prawosławnych. Mowa o zbrojnym wystąpieniu lokalnej ludności (Kuridžina buna) w roku 1704. Doszło do niego pod wodzą popa Piotra Jagodicia, proboszcza parafii Biovičino Selo.
Dopiero krótkotrwały okres panowania Napoleona niosącego na sztandarach hasła wolności religijnej i społecznej pozwolił na powołanie do życia prawosławnego biskupstwa dalmatyńskiego. Po ponownym wkroczeniu Austrii na te tereny eparchia została utrzymana i funkcjonuje po dziś dzień.
Rola Kościoła prawosławnego
Opiekunką lokalnej ludności prawosławnej była i pozostała Cerkiew. Zagospodarowała ona lokalny żywioł zakorzeniając i wzmacniając serbskość. Wiara chrześcijańska i Kościół prawosławny to nieodzowne elementy samoidentyfikacji dalmatyńskich Serbów i Serbów w Chorwacji en bloc.
***
rekonstrukcja herbu rodu Šubić za: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/1/1a/BreberiensesCoatofArms.jpg mapa za: https://www.nisandbyzantium.org.rs/