Funkcja mitów narodowych
W kreacji kolektywnego imaginarium istotną rolę odgrywają mity narodowe.
Umożliwiają one społeczną integrację poprzez wytworzenie uproszczonej wizji przeszłości. Szeroko oddziałujący obraz, do którego odwołanie jest powszechne i przystępne, ułatwia uruchomienie mechanizmów zabezpieczających świadomość zbiorową i poczucie odrębności.
Absolutyzacja pamięci kolektywnej nosi jednak ze sobą również ładunek nieporozumień i barier ujawniających się w dialogu międzyetnicznym.
Romantyzm i nacjonalizm
Ożywienie kompleksu mitów narodowych jako konstrukcji integrujących służyło w wieku XIX rosnącemu zapotrzebowaniu na chorwacki dyskurs wewnętrzny.
Doszło do jego rozbudzenia w kontekście chorwackiego romantyzmu. Epoce nadali wyraz pisarze o różnym pochodzeniu i wyznaniu. Stanko Vraz, Ivan Mažuranić (ban Chorwacji-Slawonii) i Petar Preradović (generał armii austriackiej).
Ivan Mažuranić, poeta, językoznawca, polityk, ban Chorwacji-Slawonii. Jedna z ważniejszych postaci chorwackiej kultury.
Petar Preradović, poeta i generał armii austriackiej. Cesarz Franciszek Józef I nadał mu tytuł szlachecki za zasługi wojenne.
Okresowi towarzyszyły polityczne przemiany w Europie Środkowej. Przede wszystkim Wiosna Ludów (1848) i emancypacja węgierska (ugoda austriacko-węgierska, 1867). A także postępująca ekspansja habsburska na Bałkany (okupacja Bośni i Hercegowiny, 1878).
Nie należy bagatelizować kwestii wcielenia w życie ideologii napoleońskiej na Bałkanach zachodnich (Prowincje Iliryjskie 1809–1815).
Rosnący popyt czytelniczy znalazł odpowiedź w radosnej twórczości chorwackich historyków i literatów. Uczonych, pisarzy, poetów i publicystów związanych tak z ideą iliryjską, jak i pozostających poza sferą jej oddziaływania.
Zdeformowane i fikcyjne obrazy przeszłości zyskały status nienaruszalnych prawd i historycznych oczywistości – kanonu interpretacyjnego niepodlegającego naukowej rewizji. Vjekoslav Klaić jako historyk postiliryjski położył niezachwiane marmurowe bloki w twierdzy chorwackiego nacjonalizmu.
Przybycie Chorwatów nad Adriatyk, obraz Otona Ivekovicia.
Koronacja króla Tomisława, obraz Otona Ivekovicia.
Wielkie tematy historyczne
XIX-wieczna interpretacja losów chorwackich u ich zarania weszła do szkolnej i uniwersyteckiej narracji tego kraju przednimi drzwiami.
Sprzyjający stosunek kleru katolickiego gwarantował stabilne oparcie wizji i jej szerokie oddziaływanie. Kościół stanowił czynnik politycznie zagospodarowujący żywioł katolicki na zachodnich Bałkanach w oparciu o chorwacką ideę narodową.
Do wyliczanki najbardziej zideologizowanych wielkich chorwackich tematów historycznych należy zaliczyć następujące wydarzenia, pojęcia i zjawiska:
– początki państwa chorwackiego, kwestia jego chrystianizacji i figura Tomisława jako domniemanego pierwszego króla Chorwacji
– problem zasięgu terytorialnego średniowiecznego państwa, kwestia fikcyjnego oddziaływania książąt chorwackich na terytorium między Drawą i Sawą oraz Bośnię, wzmianka o „Chorwacji Czerwonej” w dziele cesarza bizantyńskiego Konstantyna Porfirogenety „De administrando Imperio”
– „Pacta Conventa” – rzekoma ugoda chorwacko-węgierska regulująca zasady unii personalnej (1102)
– zagadnienie „Antemurale christianitatis” i rola Chorwatów w obronie chrześcijańskiej Europy przed inwazją islamu
„Pacta Conventa” zachowały się tylko w odpisach wykonanych trzysta lat po fakcie.
Strona ze współczesnego chorwackiego atlasu historycznego. Wizja szerokiego zakresu terytorialnego księstwa chorwackiego w dobie panowania Trpimira, IX wiek.
Współczesne interpretacje
Czytelnik polski ma możliwość zapoznania się z wyidealizowaną interpretacją chorwackiej przeszłości w książce Dragutina Pavličevicia „Historia Chorwacji” (wyd. polskie Poznań, 2004).
U Pavličevicia gloryfikacja chorwackiej historii nabiera form stricte epickich, heroicznych i wartościujących. Praca chorwackiego autora wpisuje się w ramy zmitologizowanej, dziewiętnastowiecznej wizji przeszłości oferując jej współczesny przykład.
***