Narodziny chorwackiego nacjonalizmu
Chorwacki nacjonalizm był dzieckiem swojej epoki. Czerpał z oświecenia, romantyzmu i rewolucji francuskiej. Idea inspirowana była dziełami Pavao Rittera Vitezovicia z przełomu XVII i XVIII wieku znajdując potwierdzenie we wspóczesnych interpretacjach historycznych Vjekoslava Klaicia.
Myśl Starčevicia sprzeciwiała się koncepcjom kopitarowsko-karadžiciowskim. Były one dla Chorwatów zupełnie nie do przyjęcia. Wypychałyby one naród chorwacki na pas wybrzeża adriatyckiego i wyspy pozbawiając go faktycznie podmiotowości.
Założycielem i kierownikiem ruchu prawaszy był Ante Starčević (1823-1896). Ten ideolog uznawany jest za twórcę chorwackiego nacjonalizmu i ojca narodu. Antyklerykał, liberał i antymonarchista. Przeciwnik Austro-Węgier. Rzecznik koncepcji chorwackiego prawa państwowego (Hrvatsko državno pravo).
Najbliższym współpracownikiem Starčevicia był Eugen Kvaternik. To człowiek czynu, działacz polityczny, organizator powstania w Rakovicy na Kordunie (1871), gdzie zginął w walce z wojskiem austriackim. Jego oddział, złożony z dwóch setek Krajišników, Chorwatów i Serbów, został rozbity, a bunt stłumiony.
Kvaternik podejmował starania o zjednanie mocarstw obcych w kwestii objęcia patronatu nad Chorwacją. Od Moskwy do Watykanu. Nie stronił przy tym od działalności jawnie agenturalnej. Prześladowany.
Należy zaznaczyć, że program prawaszy nie cieszył się przesadnym poparciem społecznym.
W publicystyce Starčevicia pojawiały się wyjątkowo kontrowersyjne treści. Był on twórcą neologizmów kojarzonych z Serbami. Słowa Starčevicia są odczytywane jako ponura zapowiedź przyszłej rozprawy:
[Slavoserbi] nie mają świadomości, nie potrafią jak ludzie czytać; żadne nauki do nich nie przemawiają (…), są śmieciem narodu, niewolniczą rasą, plugawszą od jakiejkolwiek innej.
Pod koniec życia dokonał Starčević daleko idącej rewizji swoich dotychczasowych poglądów– i trzeba to wyraźnie podkreślić.
Po śmierci Starčevicia kierownictwo ruchu przejął Josip Frank. To polityk, który z nienawiści do Serbów uczynił swoje credo.
Ten działacz chorwacki pochodzenia żydowskiego wycofał się z pierwotnych pozycji antyhabsburskich i antywęgierskich poszukając na dworze Franciszka Ferdynanda sojusznika w walce z zyskującą na znaczeniu koalicją chorwacko- serbską (Hrvatsko-srpska koalicija).
Do trójki architektów nacjonalizmu chorwackiego należeli więc – antyklerykał z mieszanej wyznaniowo, katolicko-prawosławnej rodziny, obywatel Rosji i żyd. Do rzeczników współpracy z Serbami – duchowni katoliccy. Cóż za przewrotność dziejów.
Mutacja frankowców i efemeryd poststarczewiciowskich stanowiła zalążek ruchu ustaszowskiego.
***