Naturalne bariery, rzeki, bagna i mokradła, lasy i grzbiety gór stanowiły trudne do przebycia granice w procesie kolonizacji nowych terytoriów i wędrówek ludności.
Niezamieszkałe przeszkody to limes wsi. Zwłaszcza w terenach górskich, słabo zaludnionych. Szczególnie na Bałkanach, gdzie bujna przyroda wyraźnie wskazała przestrzeń możliwą do zasiedlenia przez człowieka.
W Chorwacji wyraźne, nieprzekraczalne granice naturalne pokrywające się z rozgraniczeniem etniczno-językowym są jednak rzadkością.
Wyjątkiem określone odcinki na Welebicie oraz rzekach Kupie i Drawie. A także masyw Velika Kapela. Pierwszy i ostatni przykład należą do najwyraźniejszych.
Pierwszy z wymienionych fragmentów to rejon wsi Divoselo–Lički Čitluk–Počitelj–Medak–Raduč. Strona północno-wschodnia Welebitu jest ijekawska, a południowo-zachodnia i nadmorska – ikawska. Obie sztokawskie. Różnice etniczne i wyznaniowe pokrywają się tu z językowymi.
Fragment Welebitu jako bariera językowa, konfesyjna i etniczna.
Do drugiego należy linia rzeki Kupy na wschód od Karlovca. To dawna granica Pogranicza Wojskowego.
Należy jednak zaznaczyć, że żywioł katolicki utrzymał się w większości na południowym brzegu rzeki. Wsie prawosławne (Prkos Lasinjski, Popović Brdo i Trepča) nie dominują liczebnie na tym obszarze. Wsie katolickie są kajkawskie, a prawosławne sztokawsko-ijekawskie.
Fragment trzeci stanowi linia rzeki Drawy w rejonie wsi Novo Nevesinje–Jagodnjak (względnie do mieszanej etnicznie wsi Darda). Strona północna jest prawosławna, a południowa katolicka.
Na rzece Sawie miejscowościami granicznymi są – na brzegu południowym – Strmen, Crkveni Bok i Ivanjski Bok. To ijekawsko-sztokawskie wsie prawosławne. Na przeciwległym brzegu znajdują się osady katolickie i kajkawskie, Lonja i Trebež. To przykład czwarty.
Użycie zaimków pytających „što”, „kaj”, „zač” lub „ča” nie zawsze jest bezwarunkowym wykładnikiem przynależności do sztokawszczyzny, kajkawszczyzny lub czakawszczyzny. I może być mylące.
Szczyt Bjelolasica w masywie Velika Kapela.
Masyw Velika Kapela to najbardziej wyraźny model podziału językowego, etnicznego i konfesyjnego w Chorwacji. Tego idącego w parze z określoną barierą geograficzną.
Rejon wsi Jasenak i Drežnica po wschodniej stronie Kapeli. Około dwudziestokilometrowy grzbiet górski oddziela najbardziej wysuniętą na zachód zwartą serbską wyspę etniczną od wsi chorwackich.
Po stronie zachodniej Kapeli znajdują się przysiółki wsi ikawskich (Breze, Begovo Razdolje i wysiedlona wieś Krmpotske Vodice).
Natomiast w dolinach po stronie wschodniej Kapeli leżą wsie prawosławne (Jasenak i Drežnica). Osady sąsiadują od wschodu z miastem Ogulin i historycznie katolicko-czakawskimi wsiami Oštarije, Josipdol i Modruš położonymi w polju ogulińskim (Ogulinsko polje). Prawosławni z wymienionych miejscowości to oczywiście sztokawcy-ijekawcy.
***
fot: Martin Brož, źródło: Wikimedia Commons, https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Bjelolasica1_-_hreben_jadersko-dunajskeho_rozvodi.jpg
mapy: Google Maps
mapa językowa gminy Ogulin za: https://www.saborsko.net/index.php/arhiva-clanaka/3142-jezik-ogulinskog-kraja