Granica między Chorwacją i Serbią oraz Chorwacją i Czarnogórą – kwestie sporne

Nowe państwa

Serbia, a także Czarnogóra – jako niezależne państwa – posiadają granicę z Chorwacją dopiero od 2006 roku. Wówczas to rozwiązano unię serbsko-czarnogórską powołując do życia samodzielne byty państwowe.

Serbia jest określana jako sukcesor państwowego związku Serbii i Czarnogóry. To kraj istniejący w latach 2003–2006. Między 1992 i 2003 rokiem państwo to nosiło nazwę Jugosławia (Federalna Republika Jugosławii).

Federalna Republika Jugosławii była złożona z dwóch republik należących wcześniej do Socjalistycznej Federacyjnej Republiki Jugosławii – Serbii i Czarnogóry.

Nowe granice

Wraz z powołaniem do życia państwa chorwackiego i nowego państwa jugosłowiańskiego pojawiło się pytanie, gdzie właściwie przebiega granica między tymi krajami.

W stosunkach między Chorwacją i Jugosławią doszło do otwarcia problemu granicy w kontekście przekształcenia dawnych granic administracyjnych między republikami jugosłowiańskimi w granice państwowe.

Pierwszy fragment sporny odnosił się do rzeki Dunaj.

Strona chorwacka widziała przebieg granicy państwowej odpowiadający granicom katastralnym działek. Dotychczasowy podział gruntów był geograficznie oparty na starych korytach meandrującego Dunaju.

Strona jugosłowiańska rozpoznawała granicę państwową biegnącą środkiem nurtu Dunaju.

Drugi odcinek sporny dotyczył rejonu wybrzeża adriatyckiego stanowiącego bramę do Boki Kotorskiej.

Konfliktowi wokół Półwyspu Prevlaka towarzyszyła kwestia podziału wód terytorialnych na Adriatyku. Należy nadmienić, że granice między republikami byłej Jugosławii nie dotyczyły morza. Należało więc tę granicę wyznaczyć.

Strona jugosłowiańska wyrażała pretensje do półwyspu argumentując je przynależnością gruntów, na których znajdował się garnizon i stanowiska obrony wybrzeża, do armii jugosłowiańskiej.

Stanowisko chorwackie opierało się na zasadzie uti possidetis. Półwysep znajdował się wcześniej w administracyjnych granicach Socjalistycznej Republiki Chorwacji wchodzącej w skład Jugosławii.

Dlaczego Prevlaka stała się problemem?

Delimitacja granicy na Dunaju nie stanowiła zagadnienia praktycznego między Chorwacją i Jugosławią w pierwszej połowie lat dziewięćdziesiątych. Było to spowodowane  konfliktem zbrojnym w Chorwacji.

Zachodni brzeg Dunaju był w latach 1992–1995 kontrolowany przez Republikę Serbską Krajinę. Rząd w Zagrzebiu nie dysponował narzędziami umożliwiającymi sprawowanie władzy na tym obszarze.

Półwysep Prevlaka był natomiast w żywotnym zainteresowaniu Jugosławii. Utrata kontroli nad wejściem do Boki Kotorskiej stanowiłaby strategiczne zagrożenie dla jugosłowiańskich sił morskich.

Dla Zagrzebia kwestia tego terytorium nie miała takiego znaczenia ze względu na szeroki dostęp Chorwacji do morza.

W roku 1992, po wycofaniu się armii jugosłowiańskiej z półwyspu na mocy porozumienia chorwacko-jugosłowiańskiego pod auspicjami ONZ, rejon Prevlaki zdemilitaryzowano. Ustanowiono misję obserwacyjną Narodów Zjednoczonych (United Nations Mission of Observers in Prevlaka, UNMOP). Jej mandat wygasł w 2002 roku.

Delimitacja granicy jako kwestia wtórna

Trzeba zauważyć, że między Chorwacją i Jugosławią po 1992 roku nie było innych sporów terytorialnych.

Kwestia przynależności państwowej pozostałych części Chorwacji będących poza kontrolą rządu w Zagrzebiu w latach 1992–1995 nie była zagadnieniem spornym między tym państwem i Jugosławią.

Problem odcinków granicy na Dunaju i w rejonie Boki Kotorskiej nie stanowił zasadniczej przeszkody w stopniowym nawiązywaniu relacji dyplomatycznych między Chorwacją i Jugosławią w pierwszej połowie lat dziewięćdziesiątych.

Stan obecny

Do ciekawostek należy zaliczyć fakt, że różnice zdań w temacie wytyczenia chorwacko-serbskiej granicy na Dunaju przyniosły nieoczekiwany skutek. Według stanowisk rządów obu krajów żadne z nich nie rości sobie praw do około 900 ha gruntów.

W 2002 roku Chorwacja i Jugosławia podpisały „Protokol o Prevlaci”. Dokument regulował kwestię tymczasowego reżimu nadgranicznego, w tym kontroli granicznej i zasięgu strefy zdemilitaryzowanej po obu stronach granicy.

Omawiane porozumienie – jako rozwiązanie tymczasowe i niemające charakteru umowy dotyczącej ostatecznego przebiegu granicy państwowej – odnosiło się także do prowizorycznego rozgraniczenia na morzu włączając określenie pasa wód niczyich.

Pomysłowe zapisy umowy wpisujące się w zasadę dobrego sąsiedztwa umożliwiły wieloletnie zachowanie prowizorycznych rozwiązań porozumienia.

Po 2006 roku negocjacje z Chorwacją kontynuowała Czarnogóra jako państwo niepodległe.

Chorwacja podtrzymuje stanowisko, że przedmiotem negocjacji jest wyłącznie granica na morzu. Czarnogóra utrzymuje, że ostatecznie nieuregulowany jest zarówno przebieg granicy lądowej, jak i morskiej.

Co dalej?

Otwarcie kwestii granicy zapoczątkowało długoletni chorwacko-jugosłowiański spór dyplomatyczny. Przeszedł on na poziom stosunków chorwacko-serbskich i chorwacko-czarnogórskich jako balast w relacjach między krajami zainteresowanymi. 

Dotychczas nie podpisano umowy międzypaństwowej między Serbią i Chorwacją oraz Czarnogórą i Chorwacją o ostatecznym przebiegu granic państwowych.

Problem nieuregulowanych granic stanowi paliwo do walki przedwyborczej w każdym z wymienionych państw.

Zagadnienie granicy na Dunaju posiada ładunek destabilizujący relacje w regionie. Mowa o naturalnej barierze – granicy państwowej między krajem należącym do Sojuszu Północnoatlantyckiego i państwem pozostającym poza tym układem.

Choć Dunaj jako wielka rzeka żeglowna jest poddana rygorom konwencji międzynarodowych, to modyfikacja granic w tak newralgicznym miejscu może być dla jednej ze stron nieuzasadniona.

Półwysep Prevlaka – malownicze wejście do fiordu bokokotorskiego z częściowo zachowanymi dziewiętnastowiecznymi umocnieniami i resztkami instalacji armii jugosłowiańskiej jest otwarty dla turystów. Podobnie jak niezwykle bogaty we florę i faunę rejon naddunajski – jeden z najciekawszych mikroregionów Europy południowo-wschodniej.

***