Funkcja mitów narodowych
W kreacji kolektywnego imaginarium narodu istotną rolę odgrywają mity narodowe. Umożliwiają one społeczną integrację poprzez wytworzenie uproszczonej wizji przeszłości. Szeroko oddziałujący obraz, do którego odwołanie jest powszechne i przystępne, ułatwia uruchomienie mechanizmów zabezpieczających świadomość zbiorową i poczucie odrębności. Absolutyzacja pamięci kolektywnej niesie jednak ze sobą również ładunek nieporozumień i barier ujawniających się w dialogu międzyetnicznym.
Romantyzm i nacjonalizm
Ożywienie kompleksu mitów narodowych jako konstrukcji integrujących służyło w wieku XIX rosnącemu zapotrzebowaniu na chorwacki dyskurs wewnętrzny. Doszło do jego rozbudzenia w dobie chorwackiego romantyzmu. Epoce nadali wyraz pisarze o różnym pochodzeniu i wyznaniu. Stanko Vraz, Ivan Mažuranić (ban Chorwacji-Slawonii) i Petar Preradović (generał armii austriackiej).
Ivan Mažuranić (1814–1890), poeta, językoznawca, polityk, ban Chorwacji-Slawonii. Jedna z ważniejszych postaci chorwackiej kultury.
Petar Preradović (1818–1872), poeta i generał armii austriackiej. Uznawany za jednego z najwybitniejszych poetów romantyzmu i ważnego przedstawiciela chorwackiego odrodzenia narodowego.
Okresowi towarzyszyły polityczne przemiany w Europie Środkowej. Przede wszystkim Wiosna Ludów (1848) i emancypacja węgierska zakończona Ugodą austriacko-węgierską (1867). A także postępująca ekspansja habsburska na Bałkany (okupacja Bośni i Hercegowiny, 1878). Nie należy bagatelizować kwestii wcielenia w życie ideologii napoleońskiej na Bałkanach zachodnich (Prowincje Iliryjskie 1809–1815).
Rosnący popyt czytelniczy znalazł odpowiedź w radosnej twórczości chorwackich historyków i literatów. Uczonych, pisarzy, poetów i publicystów związanych tak z ideą iliryjską, jak i pozostających poza sferą jej oddziaływania.
Zdeformowane i fikcyjne obrazy przeszłości zyskały status nienaruszalnych prawd i historycznych oczywistości – kanonu interpretacyjnego niepodlegającego naukowej rewizji. Vjekoslav Klaić jako historyk postiliryjski położył niezachwiane marmurowe bloki w twierdzy chorwackiego nacjonalizmu.
Przybycie Chorwatów nad Adriatyk, obraz Otona Ivekovicia.
Koronacja króla Tomisława, obraz Otona Ivekovicia.
Wielkie tematy historyczne
XIX-wieczna interpretacja losów chorwackich u ich zarania weszła do szkolnej i uniwersyteckiej narracji tego kraju przednimi drzwiami.
Kościół stanowił czynnik politycznie zagospodarowujący żywioł katolicki na zachodnich Bałkanach w oparciu o chorwacką ideę narodową. Sprzyjający stosunek kleru katolickiego gwarantował stabilne oparcie wizji w społeczeństwie i jej szerokie oddziaływanie.
Do wyliczanki najbardziej zideologizowanych wielkich chorwackich tematów historycznych należy zaliczyć następujące wydarzenia, pojęcia i zjawiska:
– początki państwa chorwackiego, kwestia jego chrystianizacji i figura Tomisława jako domniemanego pierwszego króla Chorwacji
– problem zasięgu terytorialnego średniowiecznego państwa, kwestia fikcyjnego oddziaływania książąt chorwackich na terytoria między Drawą i Sawą oraz Bośnię, wzmianka o „Chorwacji Czerwonej” w dziele cesarza bizantyńskiego Konstantyna Porfirogenety „De administrando Imperio”
– „Pacta Conventa” – rzekoma ugoda chorwacko-węgierska regulująca zasady unii personalnej (1102)
– zagadnienie „Antemurale christianitatis” i rola Chorwatów w obronie chrześcijańskiej Europy przed inwazją islamu
„Pacta Conventa” zachowały się tylko w odpisach wykonanych trzysta lat po fakcie.
Strona ze współczesnego chorwackiego atlasu historycznego. Wizja szerokiego zakresu terytorialnego księstwa chorwackiego w dobie panowania Trpimira, IX wiek.
Współczesne interpretacje
Czytelnik polski ma możliwość zapoznania się z wyidealizowaną interpretacją chorwackiej przeszłości w książce Dragutina Pavličevicia „Historia Chorwacji” (wydanie polskie Poznań, 2004). U Pavličevicia gloryfikacja chorwackiej historii nabiera form stricte epickich, heroicznych i wartościujących. Praca chorwackiego autora wpisuje się w ramy zmitologizowanej, dziewiętnastowiecznej wizji przeszłości, oferując jej współczesny przykład.
***