Krajina

Krajina – rozważania ogólne

Pisząc o Krajinie napotykamy na poważne trudności definicyjne i interpretacyjne. Co bowiem znaczy Krajina? Nawet dla lokalnych uczestników społecznej komunikacji (bośniackich Muzułmanów, Chorwatów i Serbów) pojęcie Krajiny nie jest monosemantyczne. Inaczej kojarzymy je również my, Polacy. Ponadto Krajinę rozumiano różnie w różnych okresach dziejów. Ma więc ona kilka kontekstów i jest desygnatem wielu znaczeń.

Nam w Polsce, gdy słyszymy słowo krajina, najpierw przychodzi na myśl, chociażby poprzez teksty publicystyczne Bogusława Zielińskiego relacjonujące wojnę w Chorwacji, pojęcie polityczne. To znaczy Republika Serbska Krajina. Projekt ten funkcjonował w czasie ostatniej wojny na terytorium byłej Jugosławii, w granicach dzisiejszej Chorwacji.

Dla mieszkańców byłej Jugosławii, przede wszystkim Chorwatów i Serbów, bo między nimi toczy się zasadniczy spór, desygnat tego rzeczownika jest o wiele bardziej pojemny. Gdy korzystamy z terminu krajina, a nie precyzujemy go odpowiednim przymiotnikiem, może dochodzić do nieporozumień. Nasz chorwacki lub serbski rozmówca może nas zrozumieć niekoniecznie zgodnie z naszymi intencjami. Może nas też w ogóle nie zrozumieć, prosząc o uszczegółowienie.

Pogranicze Wojskowe – pojęcie historyczne

Słowniki i opracowania jugosłowiańskie dzieliły hasło krajina – pisane wielką i małą literą – na trzy kategorie. W pierwszej znajdował się apelatyw oznaczający pogranicze. Do drugiej należało pojęcie geograficzne określające ściśle wyznaczone regiony kraju. W trzeciej zawierał się termin szczególny wskazujący na jeden region historyczny. To dawne Pogranicze Wojskowe (Vojna krajina, 1553–1881). Rozciągało się ono na terytoriach położonych obecnie w Chorwacji, Serbii i Rumunii.

Krajina – termin geograficzny

Do Krajiny jako pojęcia geograficznego zaliczało się i powszechnie wciąż zalicza bośniacką Krajinę, timočką i negotinską Krajinę w Serbii, a także region przylegający do Jeziora Skadarskiego wzdłuż granicy czarnogórsko-albańskiej. Ponadto imotską Krajinę w środkowej Dalmacji. Nazwy tychże były, w odpowiednim położeniu, nanoszone na jugosłowiańskie mapy geograficzne. Do tego katalogu można dopisać kilka innych, mniejszych regionów. Takich jak Kninska Krajina, Cazinska Krajina, Omiška Krajina. Na mapy ogólnokrajowe nazw tych ostatnich, ze względu na relatywnie niewielki obszar, nie nanoszono.

Krajišnik – mieszkaniec Krajiny

Interesujące, że mianem krajišnika słowniki jugosłowiańskie określały wyłącznie mieszkańca jednego regionu z całej gamy wymienionych. Krajišnici to zatem ludność bośniackiej Krajiny. Niezależnie od wyznania i narodowości. Oczywiście krajišnikami byli nazywani również mieszkańcy i żołnierze dawnego Pogranicza Wojskowego.

Krajina – praktyka interpretacyjna

Od czasów byłej Jugosławii do chwili obecnej termin krajina nabrał kilku dodatkowych znaczeń. Sytuację skomplikowały burzliwe wydarzenia lat dziewięćdziesiątych. Na ich tle powołane zostały do życia nowe formy polityczne. Tym mianem określano autonomiczne regiony powstałe wskutek przemian politycznych doby zmierzchu jugosłowiańskiej federacji.

Na tle sporu chorwacko-serbskiego, a także w kontekście wcześniejszych, jugosłowiańskich definicji, nie budzi wątpliwości zakreślenie obszaru Krajiny jako realnego, uznawanego – i rozumianego w ten sam sposób przez wszystkich – regionu geograficznego w zachodniej Bośni. Bosanska Krajina, czyli Krajina bośniacka, to terytorium położone na zachód od rzeki Vrbas i zamknięte obecną, polityczną (opartą na historycznej) granicą Bośni i Hercegowiny. Krajina, jako nazwa obszaru geograficznego w granicach Bośni, nie ma więc konotacji politycznej. Funkcjonuje ona w literaturze chorwackiej i serbskiej (a także muzułmańsko-bośniackiej) na podobnych zasadach. Przy czym część źródeł chorwackich określa to terytorium także mianem Chorwacji Tureckiej (Turska Hrvatska). Autorzy podkreślają w ten sposób chorwackie sentymenty do tych ziem. W piśmiennictwie chorwackim terminy Turska Hrvatska i Bosanska Krajina funkcjonują wymiennie, w zależności od politycznej orientacji autora.

Chorwacja Turecka (Turkisch Croatien) oznaczona na mapie Prowincji Iliryjskich w 1809 roku https://dlib.si/details/URN:NBN:SI:img-DZBYBVI3

Na wyraźne nieporozumienia możemy się natomiast natknąć, próbując usytuować Krajinę jako region geograficzny lub etnograficzny w granicach dzisiejszej Chorwacji. Napotykamy tu na poważne trudności. Dysponujemy bowiem dwiema optykami, dwoma przeciwstawnymi sobie oglądami problemu. Chorwackim i serbskim.

Chorwaci mianowicie, poza Vojną krajiną, czyli niegdysiejszym Pograniczem Wojskowym jako zjawiskiem z dalszej przeszłości, kategorycznie odrzucają użycie terminu Krajina jako określenia jakiejkolwiek kompozycji w chorwackich granicach. Czy to etnograficznej, kulturowej, czy innej. Przyjmują oni do wiadomości historyczne istnienie Republiki Serbskiej Krajiny, ale leżącej na terytoriach poszczególnych, odrębnych chorwackich regionów geograficznych. A więc w północnej Dalmacji, Lice, Kordunie, Slawonii. Ale nie w regionie mającym stanowić jakąkolwiek całość. Nawet jeśli mowa o tej części terytorium chorwackiego, które pokrywało się z granicami Pogranicza Wojskowego.

W literaturze chorwackiej Krajina jest więc ograniczona do geograficznego regionu w ramach Bośni. I rzeczywiście, Chorwaci mają argumenty uprawomocniające ich racje. Geograficzne tło, na którym funkcjonowała Republika Serbska Krajina, niezupełnie pokrywa się z granicami Pogranicza Wojskowego. A był to punkt wyjścia dla serbskich ustawodawców decydujących o nazwie tego bytu w czasie konfliktu w byłej Jugosławii.

Reinterpretacje i zniekształcenia definicyjne

Przede wszystkim Vojna krajina nigdy nie obejmowała ani samego Knina, politycznego ośrodka Republiki Serbskiej Krajiny, ani żadnej części Dalmacji. Nomen omen dochodzi tu do dodatkowej komplikacji wynikającej z pewnej gry słów. Tak jak wspomniałem, w północnej Dalmacji istnieje region Kninska Krajina. Ale mamy tu do czynienia wyłącznie ze ścisłą okolicą Knina. Określenie Krajina w tej nazwie nie ma nic wspólnego z Vojną krajiną. Kninska Krajina znaczy kniński kraj lub knińskie pogranicze. Miasto Knin jest położone w bezpośredniej bliskości tak zwanego trójstyku, dawnej granicy Bośni, Dalmacji i Chorwacji-Slawonii.

Nie spotkałem się z ogólnokrajową, chorwacką (ani jugosłowiańską) mapą, na której na oznaczenie ścisłej okolicy Knina użyto by nazwy Krajina. Wynika to z relatywnie niewielkiego zasięgu terytorialnego regionu. Natomiast w opracowaniach zachodnich i polskich taka denominacja jest od lat dziewięćdziesiątych często stosowana. W literaturze chorwackiej, od czasu ostatniej wojny, można obserwować tendencję do odchodzenia od terminu Kninska Krajina. Jak się zdaje, ze względów politycznych. Aparat skojarzeniowy chorwackiego czytelnika może być wyczulony na zakres nawiązań pozostających w tej nazwie, określenie o skądinąd długiej tradycji. Warto zauważyć, że chorwacki sprzeciw wobec używania terminu Krajina w sensie geograficznym – na oznaczenie szerszego tła, na którym znajduje się większa część etnicznych terytoriów serbskich w Chorwacji – ma swoją argumentację w tezie niepozbawionej logiki. Mianowicie, że to zasięg działania serbskich czołgów, a nie czynniki obiektywne wyznaczałyby granice tego regionu.

Ale takiego punktu widzenia nie należy przyjmować bezkrytycznie. Jakkolwiek terminu Krajina – w sensie, w jakim był on rozumiany przez Serbów w Chorwacji po 1990 roku – wcześniej w powszechnym użyciu nie można stwierdzić, a nadanie nazwy Krajina serbskiemu okręgowi na terenie Chorwacji nie było oczywiste, to funkcjonowanie terminu Krajina na oznaczenie serbskich terytoriów etnicznych w Chorwacji jest jednak w literaturze serbskiej obecne.

W latach 1922–1929 jednym z okręgów administracyjnych w Królestwie Serbów, Chorwatów i Słoweńców była Primorsko-krajiška oblast z ośrodkiem w Karlovcu. Jednostka obejmowała chorwackie Przymorze (Hrvatsko primorje) aż do granicy z Dalmacją (wówczas Splitska oblast), Likę, Kordun i Baniję.

Krajina jako region etnograficzny

Serbowie rozumieją Krajinę szerzej. Jako rozległy, ale zwarty obszar etnograficzny. Krajina zatem to Bosanska Krajina i terytoria przylegające do niej po stronie chorwackiej, mające przeważnie serbsko-prawosławny charakter. A więc niektóre części północnej Dalmacji, Kninska Krajina, Ravni Kotari i Bukowica. To również część Liki, Kordun i Banija (w nowszej literaturze chorwackiej częściej Banovina). Być może także serbskie wsie położone bardziej na północ i zachód od wymienionych regionów.

Nierzadko ulega przy tym zatarciu różnica między terminem Krajina, określającym geograficzny obszar w Bośni, a tożsamym pojęciem politycznym wyznaczającym terytoria w granicach Chorwacji; znaczenia te nakładają się na siebie.

Bośniacka Krajina i Serbska Krajina

Uważam za konieczne podkreślić, że w powszechnej świadomości serbskiej istnieje oczywiście dystynkcja między Krajiną leżącą w Bośni i Krajiną położoną w Chorwacji. Różnicuje się Krajinu bosansku i onu u Hrvatskoj. Co ciekawe, wśród Serbów z Banja Luki (a więc bośniackiej Krajiny) spotkałem się z opinią, że Krajina w Chorwacji to ta „właściwa Krajina”. Tak więc, jeżeli użyjemy nazwy krajina poza zrozumiałym kontekstem, to zapewne zostaniemy poproszeni o dookreślenie.

Krajina jako region geograficzny w zachodniej Bośni za: Enciklopedija Jugoslavije, Zagreb 1956

Weźmy pod rozwagę, że powszechna ludzka świadomość – dotyczy to wszystkich uczestników dialogu – nie zawsze idzie w parze z encyklopedycznymi czy słownikowymi definicjami. Sytuację dodatkowo utrudnia fakt historycznego istnienia dwóch krótkotrwałych okręgów autonomicznych o tej samej nazwie. W roku 1990 doszło do proklamowania, w ramach Socjalistycznej Republiki Chorwacji, Serbskiego Okręgu Autonomicznego Krajina z siedzibą w Kninie. Natomiast rok później w Banja Luce ogłoszono powstanie rejonu autonomicznego o tej samej nazwie, obejmującego tym razem część zachodniej Bośni, bośniacką Krajinę. Wchodziła ona wówczas w skład Socjalistycznej Republiki Bośni i Hercegowiny. Było to lustrzane odbicie projektu Serbów z Chorwacji, z jasno definiowanym celem połączenia tychże w jeden okręg administracyjny. Między innymi na bazie wspólnej nazwy.

Podejmując się rozmowy z lokalnymi mieszkańcami miejmy na uwadze oczywiste inklinacje. Zjawiska zacierają się i nakładają na siebie w ludzkiej pamięci. A emocjonalny stosunek do tamtych wydarzeń nie ułatwia trzymania się ścisłych definicji i pojęć. Zwłaszcza jeśli nasz rozmówca nie jest ich w pełni świadomy. Często więc ulega zamgleniu zasadnicza różnica między bytem politycznym z lat dziewięćdziesiątych (istniejącym po zachodniej stronie granicy bośniacko-hercegowińsko-chorwackiej), a geograficznym (pozostającym po wschodniej stronie tejże).

W literaturze serbskiej funkcjonuje także określenie Srpska Krajina. Zostało ono wprowadzone do przestrzeni publicznej na początku lat dziewięćdziesiątych. Miało pełnić funkcje różnicujące wobec terminu Bosanska Krajina.

Rewaloryzacja, legitymizacja i afirmacja implementowanego pojęcia Srpska Krajina opierała się na jednoczesnej dystynkcji i paralelizacji denotacji wobec terminu Bosanska Krajina. Taki ogląd sprawy, równoległe rozróżnianie i zestawianie implikowanych znaczeń, budzi wśród Chorwatów zdecydowany opór.   

Mankamenty i nieścisłości ujęć zewnętrznych

Trzeba stwierdzić, że dochodzi do dużej dowolności w operowaniu terminem Krajina. Nieścisłości mają miejsce w piśmiennictwie polskim i obcym. Na mapie zatytułowanej Former Yugoslavia umieszczonej w The Former Yugoslavia. A map folio, wydanej przez Central Intelligence Agency, Springfield, VA w 1992 roku, Krajina jest umieszczona na zachód od Slunja, pokrywa się z Kordunem. Na taką interpretację trudno znaleźć uzasadnienie, jest to ewidentny błąd autorów mapy. W podręczniku szkolnym Historia 1956-1997 A. Radziwiłł i  W. Roszkowskiego, wydanym w Warszawie w 1998 roku, Krajinę oznaczono na mapie byłej Jugosławii w ścisłej okolicy Knina. Na niemieckiej mapie zamieszczonej w Brockhaus’ Konversations-Lexikon, przestawiającej stan z roku 1899, Tuerkisch Kroatien i Krajina to dwa odrębne obszary. Takich przykładów jest wiele.

nieścisłość na amerykańskiej mapie, Krajina pokrywa się z Kordunem https://maps.lib.utexas.edu/maps/europe/fm_yugoslavia_pol96.jpg

Krajina – definicje słownikowe

Dla osób niebędących użytkownikami języka serbsko-chorwackiego i jego pochodnych dodatkową komplikacją jest serbsko-chorwacka ortografia wielkich i małych liter. Mamy więc krajinę pisaną wielką i małą literą. Przeważa pogląd, że właściwe jest zapisywanie form Kninska Krajina, Negotinska Krajina, Cazinska Krajina, Bosanska Krajina jako nazw geograficznych. Ale już formy Vojna krajina jako nazwy historycznej. Choć trzeba zauważyć, że w obydwu literaturach, chorwackiej i serbskiej, a także bośniackiej, panuje w tym zakresie daleko idąca dowolność. Używa się równie często terminów Kninska krajina i kninska Krajina, Bosanska krajina oraz bosanska Krajina, czyli z wymienną pisownią wielką literą członu określającego bądź określanego.

Jeszcze inaczej widzą sprawę polsko-serbsko-chorwackie słowniki językowe. Hrvatsko-poljski rječnik Julije Benešicia podaje: krajina ż okolica; kresy, pogranicze wojskowe, krajiški -a -o kresowy (brak hasła krajinski). Natomiast Słownik serbsko-chorwacko-polski Vilima Frančicia rozumie to inaczej: krajina (…) f okolica f, ziemia f; kresy pl, granica f. Krajina f kresy pl, pogranicze n wojskowe (dawniej w Chorwacji, Slawonii, Wojwodynie nad granicą turecką); krajinski -a -o pograniczny, graniczny, kresowy; krajiški -a -o kresowy.

Obydwie definicje słownikowe nie są jednak całkiem dokładne. Termin Krajina może być używany wyłącznie w odniesieniu do ściśle określonych regionów geograficznych. Nie można go stosować w sposób dowolny. Użycie nazwy Krajina w odniesieniu do takich, a nie innych terytoriów zostało bowiem usankcjonowane przez tradycję. Vuk Karadžić w swoim dziele Srpski rječnik pod hasłem Krajina pisze między innymi:

U Krajini (onuda ljudi ne kažu Krajina Negotinska, nego samo Krajina. Zašto oni i ne čuju da ima Krajina i u Bosni, kao ni Bošnjaci što ne čuju za ovu Krajinu).

Co można przetłumaczyć: W Krajinie (tam ludzie nie mówią Krajina negotińska, tylko po prostu Krajina. Dlatego, że nie słyszeli o istnieniu Krajiny w Bośni, tak jak Bośniacy nie słyszeli o tej Krajinie).

Na bośniackich i serbskich mapach do tej pory używa się nazwy Krajina pisanej wielka literą i bez przymiotnika. W położeniu odpowiadającym danemu regionowi geograficznemu, w zachodniej Bośni, wschodniej Serbii i tak dalej.

Krajinski czy krajiški?

Co ciekawe częściej stosowaną formą przymiotnika od rzeczownika Krajina we współczesnej literaturze chorwackiej jest krajinski. Natomiast w literaturze serbskiej krajiški. W pracach serbskich autorów, stanowiących językowe poradniki, nie wyklucza się formy krajinski, ale przekonuje, że krajiški, bolje nego krajinski. Wynika to z faktu etnicznej konotacji tego określenia. Krajiški – należący do Krajiny, pozostający jednocześnie serbskim. Krajinski – jest to forma zastępcza wcześniejszego określenia, nienacechowana etnicznie. Choć dla Serbów obca i w powszechnym użyciu niewystępująca. Natomiast w Bośni wyrazy krajiški, krajišnik nie mają oznakowania tego typu. Do tej kategorii zalicza się wszystkich mieszkańców bośniackiej Krajiny, niezależnie od narodowości i wyznania.

W polskich encyklopediach z ubiegłego wieku próżno byłoby szukać hasła Krajina. Natomiast pod pozycją Kraina można znaleźć notę o słoweńskiej prowincji Kranjska. Warto zauważyć, że w Słowenii istnieje jeszcze prowincja Bela krajina.

Pogranicze, kresy, krajina

I my w Polsce mamy swoją Krajnę. Na północny zachód od Bydgoszczy. Określnik krajeńskie (np. w nazwie miasta Sępólno) jest przymiotnikiem od rzeczownika Krajna. Nasza Krajna to również terytorium pograniczne, kresowe. Położone na niegdysiejszej granicy polsko-pruskiej i polsko-niemieckiej. Być może w kontekście mojej analizy niepozbawione racji byłoby rozumienie krajiny jako zjawiska zbliżonego swoim charakterem do naszych kresów. Bo leksemy kraj, kraina oraz ich pochodne – nazwy własne Krajina i Krajna – nie oznaczają tylko regionu lub ziemi, ale również pogranicze, czyli jakieś bliżej nieokreślone i jasno granicą niewydzielone kresy.

***