Język północnej Dalmacji

Dialekty dalmatyńskie

To, co łączy i dzieli Chorwatów i Serbów w Dalmacji to język. Dlaczego łączy i dzieli jednocześnie?

Na półnodalmatyńskim zapleczu, czyli tej części regionu, która jest od morza oddzielona wąskim pasem wybrzeża, występuje wyłącznie język sztokawski. Jest on wspólny dla Chorwatów i Serbów.

Kwestię wybrzeża możemy pominąć, ponieważ na północnodalmatyńskim pobrzeżu historycznie dominował język czakawski. A użytkownicy tego języka jednoznacznie opowiedzieli się za chorwacką tożsamością narodową.

Przyjrzyjmy się więc północnodalmatyńskiej sztokawszczyźnie w jej potocznym wariancie. Czy na pierwszy rzut oka można rozpoznać, czy mówi się z Serbem czy Chorwatem? Tak, ale niekoniecznie. I nie zawsze.

Różnice fonetyczne i leksykalne

Rozbieżności w potocznej mowie Chorwatów i Serbów w tej części Dalmacji można sprowadzić do różnic w artykulacji określonego zbioru wyrazów. Ta rozbieżność wynika z wyraźnego podziału sztokawszczyzny północnodalmatyńskiej na „chorwacką” ikawicę i „serbską” ijekawicę. Wyznacznikiem przynależności do danego wariantu jest wymowa rozległego, choć ograniczonego zakresu słów.

Ta odrębność przejawia się w wymowie określeń porozrzucanych po różnych częściach mowy. W rzeczownikach takich jak „mleko”, „pieśń”, czasownikach: „widzieć”, „śpiewać” i innych. Chorwaci wypowiadają te słowa: „mliko”, „pisma” „viditi”, „pivati”. Serbowie odpowiednio: „mlijeko”, „pjesma”, „vidjeti”, „pjevati”.

Wraz z tą odmiennością idzie w parze różna wymowa zaimka pytającego „gdzie”. Chorwaci mówią „gdi”, podczas gdy Serbowie „gdje”. Co ciekawe, wśród Serbów można zaobserwować również formę „đe” [wym. dzie]. To szczątkowa postać zjawiska znanego jako jekavsko jotovanje. Jest ono powszechnie obecne w Czarnogórze. Wśród Serbów w Chorwacji ten fenomen zachował kadłubową postać.

Jest ciekawostką, że w literackim języku chorwackim obowiązuje artykulacja „gdje”. Ponieważ w tym standardzie językowym stosuje się wymowę ijekawską, obowiązującą w języku potocznym dalmatyńskich Serbów. W żadnym wypadku nie Chorwatów z Dalmacji.

W formie anegdoty natomiast można dodać, że kiedy lokalny użytkownik języka nie chce jednoznaczne, poprzez wymowę wlaśnie, odkryć swojej narodowości, użyje formy „gdje”. Jest to wersja literacka – i jako taka neutralna – języka chorwackiego.

Do różnicujących zjawisk fonetycznych można zaliczyć zastępowanie – przeważnie przez ikawców – głoski [m] przez [n] w końcówce pierwszej osoby liczby pojedynczej czasu teraźniejszego czasowników (np. „vidin”, „pišen” zamiast „vidim”, „pišem”). A także wymiana sufiksu -o na -ja w liczbie pojedynczej czasu przeszłego rodzaju męskiego tychże (np. „vidija” zamiast „vidio”, „ložija” zamiast ložio”). Wśród ijekawców ta maniera raczej nie jest obserwowana. Przy czym tendencja ta jest raczej warunkowana geograficznie. Słychać ją częściej w miejscowościach położonych bliżej morza.

Trzeba także wspomnieć o pewnych różnicach leksykalnych. Choć stanowiły i stanowią one, co należy wyraźnie podkreślić, zupełny margines językowy. To nazwy miesięcy. Serbowie używają określeń odpowiadających wschodniemu wariantowi języka serbsko-chorwackiego. Chorwaci – zachodniemu. Przy czym bardzo częstą praktyką, łączącą Chorwatów i Serbów, jest nazewnictwo liczebnikowe. Na przykład „jedenaesti mjesec” zamiast „novembar” lub „studeni”.

Do niezgodności słownikowych można by „na siłę” dodać kilka dodatkowych zbiorów. Do nich należy słownictwo związane z praktyką religijną. W katolickim języku liturgicznym jest obecne określenie „Božije Porođenje”, a w prawosławnym „Roždestvo Hristovo”. Ale tu już odchodzimy od języka potocznego dość daleko. Boże Narodzenie Chorwaci i Serbowie powszechnie określają słowem „Božić”.

Ponadto Chorwaci określają Chrystusa mianem „Krist”, a Serbowie „Hrist”. To echo zachowanej we fragmentarycznej formie alternacji k:h w niektórych wyrazach.  Obecna jest ona w zachodnim i wschodnim wariancie języka serbsko-chorwackiego. Zarysowuje się wyraźnie wspólna cecha wyodrębnionych zbiorów.

Składnia

W szeregu opracowań zwraca się uwagę, że wśród Serbów przeważa w użyciu składnia: czasownik zwrotny + da + odmieniona przez osobę forma czasownika (hoću da pišem). Wobec częstszej u Chorwatów formy: czasownik zwrotny + bezokolicznik (hoću pisati). Ale należy tu odnotować, że do lat dziewięćdziesiątych ani ta pierwsza konstrukcja nie była unikana przez Chorwatów, ani ta druga nie była – i nie jest ona nadal – nieużywana przez Serbów.

Dalsze różnicowanie omawianej materii jest już mocno dyskusyjne. Jeśli nie naciągane.

Przeciwieństwa czy podobieństwa?

Można byłoby zaobserwować wśród Serbów, nieco częstszą niż wśród Chorwatów, skłonność do użycia głoski „v” zamiast „h” w niektórych przypadkach. A więc raczej „kruv” niż „kruh”. Podobnie rzecz się ma z niemym (wypadającym) „h”. Częściej „uvatiti” niż „uhvatiti”. Podkreślmy jednak, częściej, ale nie zawsze. Bowiem i u Chorwatów można usłyszeć „kruv”, „uvatiti”.

Poza wymienionymi przykładami różnic w tonie, akcencie czy prozodii między mową Chorwatów i Serbów zamieszkujących bliskie sąsiedztwo w północnej Dalmacji nie ma.

Zjawisk językowych wspólnych jest nieporównywalnie więcej. Wynika to z faktu, że język Serbów dalmatyńskich, tak jak i większości Serbów w Chorwacji, odpowiada w zasadzie zachodniemu wariantowi języka serbsko-chorwackiego. Tym samym pokrywa się z mową Chorwatów z Dalmacji.

Serbowie w Chorwacji, tak jak Chorwaci, używają raczej wyrazów „općina” (a nie „opština”), „točno” (a nie „tačno”), „također” (a nie „takođe”). Podobnie form czasownikowych typu „orijentirati” (a nie „orijentisati”) itd.

Regionalizmy jako element integrujący

Za dalsze przykłady mogą posłużyć słowa „widelec” lub „łyżka”. Serbowie z Dalmacji nie używają określeń „viljuška” i „kašika”, ale „vilica” i „žlica”. Czyli tak samo jak Chorwaci. Choć gwoli prawdy trzeba przyznać, że jeśli istnieją odpowiednie do zastosowania regionalizmy, to częściej ich właśnie się używa. Na widelec mówi się więc „pinjur”. To głęboko zakorzenione zapożyczenie z języka włoskiego. Równie często używane przez Chorwatów, jak i Serbów.

W całym pasie nadmorskim i regionie Ravni Kotari wciąż żywe są naleciałości włoskie. Rzadziej turcyzmy i germanizmy. Zapożyczenia te i pozostałe regionalizmy funkcjonują na tych samych zasadach. W obu grupach narodowych. Chorwaci i Serbowie na określenie migdała używają słowa „bajam”, a nie „badem”. Pomidor nazywają słowem „pomidor” zamiast „rajčica”.

Warto podkreślić, że w ramach Dalmacji istnieją pewne różnice w wymowie zależnie od mikroregionu. A więc ziemniak to „kumpir” bądź „kumpjer”. Pomidor to „pomidor” albo „pamidor”. Talerz to „pijat” lub „pijet”.

Dalmatyńskie regionalizmy przybierają formy przeróżnych zjawisk fonetycznych, słowotwórczych lub gwarowych innowacji. Szeroki jest zakres lokalnych archaizmów.

Do kategorii pierwszej można zaliczyć wymowy takie jak: „esi” zamiast „jesi”, „evala” zamiast „e, hvala” lub „jopet” zamiast „opet”. Do zestawienia drugiego należą formy, które zasłyszeć można przede wszystkim wśród starszych mieszkańców regionu: „Dalmancija”, „Pipjakov” i inne. Wymowy te są w stadium zaniku. W zbiorze trzecim pojawiają się czasowniki takie jak „mureti”, „nariktati”, partykuła „murda”. Rzeczowniki „kapula”, „kukumar”, „pindža”, „škale”. I wiele innych.

To zjawiska językowe integrujące Chorwatów i Serbów zamieszkujących bliskie sąsiedztwo. Z całą pewnością dałoby się stworzyć całkiem obszerny słownik żywych dalmatyńskich regionalizmów.

Idem kroz guvno prema vrtlu i sjećam se berekina iz mladi dana. O avlijo draga u tebi sam prvi put probaza.

Zakres różnic leksykalnych między Chorwatami i Serbami powiększył się nieco na przestrzeni ostatnich ponad trzydziestu lat. To wynik procesu „rekroatyzacji” języka chorwackiego. Zakres zmian nie przyjął takiej skali, jak chcieliby to widzieć autorzy nowopowstałych poradników, podręczników lub słowników języka chorwackiego.

Wzajemna zrozumiałość – wspólny system znaków

Trzeba podkreślić, że do lat dziewięćdziesiątych rozbieżności leksykalne w języku sztokawskich Chorwatów i Serbów były zupełnie marginalne. Świadomość ich istnienia była pełna i wzajemna. Nie było żadnych nieporozumień między uczestnikami językowej komunikacji tak w Dalmacji, jak i całym kraju. W tym kontekście trudno mówić o dwóch różnych językach.

Na zakończenie należy zaznaczyć, że wymienione przeze mnie ogólne zasady nie były i nie są w pełni i rygorystycznie przestrzegane przez lokalnych użytkowników języka. Są wsie chorwackie gdzie słyszy się „đe”. Słyszalne są słowa wymawiane nie tylko ijekawicą, ekawicą nawet (sic!). I wśród Serbów nierzadko można usłyszeć ikawicę. O takiej, a nie innej wymowie decyduje bowiem również tradycja. Ta nie zawsze idzie w parze z teoretycznym „nakazem” językowym. W kwestii języka potocznego odgórne zarządzenia zwykle przegrywają z nastrojem i przyzwyczajeniem jego użytkownika.

Mowa sztokawskich mieszkańców Dalmacji jest więc jednym, spójnym i integralnym systemem znaków. W pełni zrozumiałym. Niezależnie od wymowy i pozajęzykowych atrybutów. System ten posiada poprzez swoje regionalizmy elementy dalece różnicujące i wyodrębniające wobec pozostałych dialektów chorwackich i obecnych narodowych standardów chorwackiego i serbskiego.

***