Narodziny idei masowych
Dziewiętnasty wiek był okresem wielkich przemian i stuleciem narodzin idei o powszechnym zasięgu.
Kres wojen napoleońskich oznaczał rozpowszechnienie dwóch globalnych idei. Liberalizmu i konserwatyzmu. Industrializacja, urbanizacja i rozwój stosunków kapitalistycznych spowodowały zasadniczą dekompozycję dotychczasowych relacji społecznych. Dynamicznemu rozwojowi przemysłu i miast towarzyszył wykwit nowych idei masowych wyrosłych z rewolucji francuskiej. To koncepcje wspólnotowe o szerokim oddziaływaniu: nacjonalizm, marksizm, socjaldemokracja i anarchosyndykalizm.
Rzecz jasna, napotykamy tu problemy definicyjne. Trudno w kilku zdaniach streścić te ideologie i ich lokalne odmiany. Próba pobieżnej nawet systematyzacji może przyprawić o ból głowy.
Główne założenia
Nacjonalizm wyrażał pierwotnie postulat organizacji narodu w państwo. To stworzenie państwa narodowego stanowiłoby odpowiedź na wyzwania ówczesnego świata.
Marksizm i socjaldemokracja widziały dziejową konieczność w powszechnej zmianie stosunków własnościowych. Marksiści przewidywali drogę przewrotu. Przejęcie władzy w państwie byłoby konsekwencją rewolucji socjalistycznej i etapem jej dalszej ekspansji. Socjaldemokraci z większym zaufaniem odnosili się do możliwości zmiany reżimu drogą pokojową.
Socjaldemokrację, marksizm i anarchosyndykalizm łączyła koncepcja wroga klasowego. Wynikała ona ze wspólnej wizji świata podzielonego na przeciwstawne warstwy społeczne. Uciskającą i uciskaną. Rozrachunek między nimi miał być nieunikniony.
O ile socjaldemokraci i marksiści byli zorientowani na objęcie rządów w państwie, to anarchiści źródła tyranii upatrywali w istnieniu władzy państwowej jako takiej. Odpowiedzią na etatystyczny charakter koncepcji komunistycznych i socjalistycznych były małe wspólnoty i inicjatywa indywidualna. Postulowano realizację potrzeb społecznych poprzez tworzenie i afirmację dobrowolnych zrzeszeń lokalnych. Przewidywano, że istnienie nowych stosunków w ramach lokalnych samorządów i gmin zostanie zagwarantowane przez ogólne i wzajemne poczucie lojalności.
Nowa moralność oparta na wysokiej i powszechnej świadomości politycznej i społeczno-gospodarczej zapewniałaby reorganizację dotychczasowych stosunków. Ich przejawem były: niesprawiedliwe relacje uciskanej jednostki z wszechmocnym państwem, narzucanie tradycyjnych wartości jako formy moralnego szantażu realizowanego przez kler i system parlamentarny oparty na sztucznie kreowanych i nieodpowiadających interesom wyborców konfliktach partii politycznych. Narzędziem służącym do obalenia władzy państwowej miał być strajk generalny.
Ograniczenia i podziały
Założenia anarchistyczne okazały się o tyle ambitne, co – na szerszą skalę – nierealizowalne. Nie tylko ze względu na siłę aparatu państwowego i organizacyjną przewagę politycznej konkurencji. Idea anarchosyndykalistyczna została przede wszystkim odrzucona przez masy robotnicze i chłopskie jako niepraktyczna i oparta na zbyt idealistycznych przesłankach.
Trudno, zwłaszcza w odniesieniu do tych źródłowych koncepcji, używać prostego podziału lewica–prawica. Nieprzejrzystość rozróżnienia wynika z jego początkowej umowności oraz powszechnej redefinicji pojęć zasadniczych. To już znak naszych czasów. O nieporozumienia nietrudno.
Bo przecież nacjonalizm z całą pewnością można pod wieloma względami uznać za ideę lewicową. Przynajmniej na początku jego istnienia. Dwudziestowieczne realizacje państw narodowych przyjęły jednak tak różne formy, że doprawdy łatwiej jest wskazać różnice między nimi niźli podobieństwa.
W jakim miejscu usytuować ruch związkowy? Widziano już związki zawodowe nie tylko domagające się wprowadzenia systemu socjalistycznego, ale także dążące do restauracji porządku kapitalistycznego. Ich proreżimowy lub antypaństwowy charakter dyktowały ideologiczna nadbudowa i aktualne warunki ogólnopolityczne.
Materialna zależność od subwencji rządowych względnie sponsorowanie przez zagraniczne mocarstwo zainteresowane zmianą porządku społeczno-politycznego w danym kraju bywały czynnikami ułatwiającymi przetrwanie związków zawodowych. Anarchistyczne inicjatywy oddolne pozbawione tego rodzaju patronatu posiadały mniejszą szansę na skuteczne oddziaływanie.
Ku zderzeniu
Rijeka wraz z Istrią i Dalmacją weszła w wiek dziewiętnasty (którego umowny początek przypadł na rok 1815) w granicach Cesarstwa Austriackiego. Kongres Wiedeński określił nowy układ sił na następnych pięćdziesiąt lat. Jednak Dalmacja, Rijeka i Istria pozostały w granicach jednego państwa, Austrii (od 1867 Austro-Węgier) przez lat sto. Aż do końca I wojny światowej.
Wiedeński układ kończący okres wojen napoleońskich podzielił Europę Środkową między Prusy, Rosję i Austrię. Wszelako porządek ten nie przetrwał stu lat. Prusy, a następnie Niemcy, zdobyły w centralnej części Europy przewagę polityczną i militarną. Wynikała ona z dwóch zwycięskich wojen: z Austrią (1866) i Francją (1871). Po zakończeniu tej ostatniej pozycja Austro-Węgier wyraźnie osłabła. To już nie podział wpływów w środkowej części Europy, a hegemonia zjednoczonych Niemiec.
Po dymisji kanclerza Otto von Bismarcka w 1890 roku Niemcy zerwały z dotychczasową polityką. Nastał czas cesarza Wilhelma II. Przyjął on kurs na budowę imperium światowego. Siłami mogącymi zablokować ten projekt pozostały na zachodzie Wielka Brytania i dążąca do wielkiego rewanżu Francja. A na wschodzie Rosja. Obszarem bezpośredniego ścierania się wpływów nie tylko Niemiec i Rosji, ale i Francji i Anglii, były słabnące, wielonarodowe Austro-Węgry. Apogeum konfliktu mocarstw określił wybuch I wojny światowej. Umownie zakończył on wiek dziewiętnasty.
Na progu wojny
Koniec dziewiętnastego stulecia oznaczał przywrócenie do życia koncepcji budowy ogólnoeuropejskiego imperium kontynentalnego. Katalizatorem i realizatorem projektu były wilhelmińskie Niemcy. Konserwatyzm, liberalizm i nacjonalizm wpisywały się w parlamentarny pejzaż państw europejskich, współistniejąc z polityką wszystkich ówczesnych mocarstw w Europie. Stosunek do nadchodzącej wojny podzielił natomiast tak anarchosyndykalistów, jak i socjaldemokratów.
Czy I wojna światowa rzeczywiście zakończyła się zwycięstwem środkowoeuropejskiego nacjonalizmu i tryumfem państw narodowych? Tak zwykło się określać architekturę powojennej Europy Środkowej. Rozpad wielonarodowych Austro-Węgier oznaczał przecież powstanie nie mniej wielonarodowych Czechosłowacji i Królestwa Serbów, Chorwatów i Słoweńców.
***