Jan Chrzciciel
Jan Chrzciciel to figura szczególna w przestrzeni sakralnej chrześcijaństwa. Kalendarz prawosławny, podobnie jak katolicki, wspomina go kilkukrotnie w roku liturgicznym.
Katolicy obchodzą święta związane z Janem Chrzcicielem dwukrotnie. 24 czerwca upamiętnia się jego narodziny, a 29 sierpnia męczeństwo. Natomiast w kalendarzu prawosławnym mają miejsce trzy uroczystości związane z tym prorokiem: 20 stycznia odbywa się Sobór św. Jana Chrzciciela (Jovanjdan), 7 lipca wypada Narodzenie św. Jana Chrzciciela (Ivanjdan), a 11 września Ścięcie głowy św. Jana Chrzciciela (Usekovanje).
Jan Chrzciciel na XIV-wiecznym fresku, monaster Gračanica.
Sobór św. Jana Chrzciciela poprzedza Objawienie Pańskie (Bogojavljenje) i Epifania. W tym dniu wierni pozdrawiają się słowami: „Bog se javi! – Vaistinu se javi!”. Świętu towarzyszy starodawny obrzęd kąpieli w poświęconej rzece.
Jovanjdan jest popularną slawą wśród Serbów. Św. Jan jest bowiem jednym z najpopularniejszych patronów rodzin serbskich.
Slawa
Slawa stanowi fundamentalny element serbskiej kultury i tożsamości narodowej.
Slawa wiejska (seoska slava lub fešta) jest dniem patrona wsi. Slawa cerkwi (crkvena slava) to dzień patrona kościoła lub parafii. Obydwie uroczystości należą do zjawisk integrujących szerszą wspólnotę sąsiedzką. Natomiast najważniejszym świętem w życiu rodziny – po Wielkanocy i Bożym Narodzeniu – jest krsna slawa.
Czym jest krsna slawa?
Krsna slawa to święto patrona rodu. Tego dnia rodzina spotyka się w komplecie. Zaprasza się także dalszych krewnych, przyjaciół i sąsiadów. Wspólne świętowanie przy tradycyjnych potrawach jest częścią niepowtarzalnej tradycji serbskiej.
Do najpopularniejszych slaw rodzinnych wśród Serbów można zaliczyć Aranđelovdan, Nikoljdan, Petrovdan, Đurđevdan, Mitrovdan, Ilindan. Ponadto Svetą Petkę i Savindan. Ci święci, Mikołaj, Piotr, Jerzy, Dymitr, Eliasz oraz Paraskiewa i Sawa są najczęstszymi patronami rodów prawosławnych.
Instytucja slawy, choć powszechnie kojarzona przecież z Serbami i ich obrzędowością, jest do dziś rozpoznawana także wśród części Chorwatów. Dalmatyńscy katolicy – tak jak prawosławni – tradycyjnie obchodzą slawę rodzinną i wiejską. Uroczystości są uzupełniane przez święta patronów parafii i miast. Choć w ostatnich dziesięcioleciach można wśród Chorwatów zauważyć pewną tendencję do odchodzenia od tej tradycji. Dotyczy to zwłaszcza młodych ludzi.
Przyjaciele, znajomi i sąsiedzi obydwu wyznań wspólnie spędzali slawy rodzinne. Zwyczaj wzajemnych odwiedzin i składania życzeń był kultywowany przez stulecia. I w pewnym stopniu dotrwał do dzisiaj.
Slawa w Dalmacji to punkt spotkania obydwu narodów. I kolejny dowód na wspólną obyczajowość Chorwatów i Serbów w tym regionie. Folklor dalmatyńskich katolików i prawosławnych jest identyczny.
Petrovdan to popularna serbska krsna slava. Na św. Piotra uroczystej liturgii towarzyszą manifestacje kulturalne, występy artystyczne i zajęcia dla dzieci. Na kolorowych straganach można dostrzec wyroby rękodzielnicze oferowane przez lokalnych rzemieślników.
Dodać należy, że wśród Serbów w Dalmacji nie istniał zwyczaj wypieku slawskiego kolača jako potrawy obrzędowej. Fakt ten wyraźnie wyróżnia dalmatyńskich Serbów wśród ich rodaków z innych regionów.
Poza Wielkanocą, która jako Święto Świąt nie należy do Dodekaortonu, rolę slawy może pełnić dwanaście wielkich świąt prawosławnych. Z wyłączeniem Bożego Narodzenia. Świętowanie zwyczajowo dotyczy rodzin, wsi, cerkwi, klasztorów, instytucji lub cechów rzemieślniczych. A także szkół lub miast – w Serbii, Bośni i Hercegowinie i Czarnogórze.
Do elementów różnicujących obrzędowość Chorwatów i Serbów w Dalmacji i całej Chorwacji można zaliczyć święta typowo serbskie. Są one związane z serbskim Kościołem prawosławnym oraz serbską kulturą narodową i państwem. Choć należy podkreślić, że w wiekach wcześniejszych zarówno kult świętego Sawy, jak i tradycja kosowska, były między katolickimi mieszkańcami Dalmacji szeroko rozpoznawane. I nie były traktowane jako obce.
Vidovdan
28 czerwca uroczyście obchodzi się Vidovdan (dzień św. Wita). Szczególne znaczenie symboliczne ma liturgia w cerkwi Lazarica we wsi Kosowo koło Knina. Tego dnia wierni wspominają śmierć serbskiego księcia Lazara i pozostałych męczenników kosowskich. Nabożeństwu towarzyszą wydarzenia kulturalne i artystyczne.
Preobraženje Gospodnje
Dniem szczególnym dla dalmatyńskich Serbów jest sierpniowe święto Przemienienia Pańskiego. Uroczystości mają charakter ludowo-cerkiewny. Centralnym punktem obchodów jest liturgia odprawiana uroczyście w klasztorze Krka. Obrzędom corocznie towarzyszy tłumne i barwne zgromadzenie, „svedalmatinski sabor”. Uczestniczą w nim byli i obecni mieszkańcy Dalmacji oraz zaproszeni goście.
Przemienienie Pańskie obchodzone 19 sierpnia jest jednym z dwunastu wielkich świąt prawosławnych. Jest ono jako takie przeżywane znacznie bardziej podniośle niż odpowiadające mu w kalendarzu katolickim święto liturgiczne.
Wyraźne podobieństwa można zauważyć w sposobie świętowania tego dnia wśród prawosławnych Dalmacji i Białostocczyzny. Mowa oczywiście o corocznych uroczystościach na Górze Grabarce.
Noc świętojańska
Nieco wcześniej, w lipcu, prawosławni świętują Ivanjdan. Noc świętojańska ma naturalnie długą i barwną tradycję w Europie. Obrzędowość związana z tym dniem jest identyczna wśród Chorwatów i Serbów. I bardzo zbliżona do starych zwyczajów pozostałych narodów słowiańskich. Tam gdzie ogień, woda i kwiaty odgrywają rolę symboliczną.
Tradycje i wierzenia towarzyszące świętom i slawom w Dalmacji są bogate i barwne.
Należy dodać, że w Dalmacji nie wyplatało się wianków świętojańskich. Jak można przypuszczać ze względu na stopień nasłonecznienia i czerwcowo-lipcowe susze. Kwiaty, trawy i zioła zrywało się wcześniej. Pleciono je już na dzień św. Jerzego. Chorwaci określają ten dzień słowem Jurjeva, a Serbowie Đurđevdan. Sobótka jest znana w Dalmacji pod nazwą svitnjak lub svjetnjak. Ognisko świętojańskie to ivanjski krijes.
Dziewczyny zrywały kwiaty ożanki górskiej (trava iva) w przeddzień nocy świętojańskiej i kładły je pod poduszkę. Który chłopiec dziewczynie się w tę noc przyśnił, ten miał być jej przeznaczony.
***
zdjęcia: KUD Dositej Obradović