Osmański napór
XV i zwłaszcza XVI wiek oznaczał apogeum potęgi osmańskiej na Bałkanach. Wojska chorwacko-węgierskie poniosły klęskę na Krbawskim Polu w 1493 roku i był to punkt zwrotny dla historii ziem chorwackich. Szlachta tego kraju została zniszczona, a królestwo węgierskie nie było już w stanie kontynuować oporu wobec Turków w dotychczasowej formie.
W drugiej połowie XV wieku Turcy zajęli kolejno Serbię, Bośnię, Hercegowinę i Czarnogórę. W 1522 roku poddał się garnizon w Kninie, ustąpił Skradin. Trzy dekady po bitwie krbawskiej nastąpiło dopełnienie obrazu katastrofy dotychczasowej Chorwacji. Wojska chrześcijańskie dowodzone przez Ludwika Jagiellończyka zostały rozbite w 1526 roku przez armię osmańską Sulejmana Wspaniałego w bitwie pod Mohaczem. To, co pozostało z dawnego chorwackiego królestwa weszło w orbitę wpływów habsburskich.
Bitwa na Krbawskim Polu (1493) na dawnej rycinie.
Bitwa pod Mohaczem (1526) na obrazie Bertalana Székely’ego.
Dalmacja i Lika, a nieco później Kordun, narażone bezpośrednio na osmańskie pochody, napady i wycieczki, palenie, grabieże i branie jeńców w niewolę, stały się miejscem do życia niebezpiecznym, ryzykownym i niepewnym. Dotychczasowi mieszkańcy tych terytoriów, chorwaccy możni, duchowieństwo i poddani, zostawiali swoje zamki, kościoły i ziemie, szukając schronienia na dalmatyńskich wyspach i wybrzeżu. Ale także w głębi Węgier, na Istrii i w Italii. Pogranicze opustoszało.
Wielka wędrówka
Te puste ziemie zaczął zaludniać żywioł uciekający przed jarzmem tureckim z ziem sąsiednich. Proces ten trwał kilkaset lat, a największe fale osiedleńcze datuje się na okres między XVI a XVIII wiekiem. Przemieszczenia ludności doprowadziły do trwałych zmian w obrazie wyznaniowym i kulturowym ziem chorwackich.
Ci zagrożeni represjami ze strony tureckiej przesiedlali się na pogranicze austriacko-tureckie i wenecko-tureckie, aby na tym pozostającym poza kontrolą terytorium prowadzić walkę z Turkami. Na własnych zasadach. Byli wśród nich rozbójnicy i hajducy. Wenecja, podobnie jak Austria, zabiegała o tę bojowo nastawioną ludność, obiecując ziemię i brak obciążeń feudalnych. Republika św. Marka oczekiwała w zamian jedynie służby wojskowej. Do uskoków, bo tak nazywano zbiegów z ziem tureckich, dołączali koczowniczy pasterze. Turcy po dalszych przesunięciach granic na zachód przesiedlali chłopów z Bośni i Serbii na opustoszałe ziemie. W celu zagospodarowania i wzmocnienia ich ochrony. Największą wędrówkę ludności zorganizowało Imperium Osmańskie po 1540 roku.
Uskocy.
Uskocki harambasza.
Serbowie, Morlacy, schizmatycy
Ludność, która przybywała ze wschodu, była w różnych źródłach i w różnych okresach i w różnych kontekstach rozmaicie nazywana: Własi, Serbowie, Morlacy, schizmatycy, Raszanie, Turcy. Byli wśród nich prawosławni i katolicy, ludność słowiańska i romańska. Ta zbiorowość nie tworzyła jednolitego narodu w dzisiejszym rozumieniu. Należy bowiem pamiętać, że grupowa autoidentyfikacja na Bałkanach, podobnie zresztą jak w ówczesnej Polsce i całej Europie, była oparta na innych kryteriach niż obecnie.
Natomiast bez wątpienia te przemieszczające się na zachód masy były w dużej części nosicielami serbskiego języka i kultury. Na przykład poprzez pieśni ludowe. To, co łączyło ten uchodźczy żywioł to fakt, że nie chciał on znosić ani jarzma tureckiego, ani jakiegokolwiek innego.
***