Monaster Krka

Zabytki cudownej doliny

Monaster Krka to serbski klasztor prawosławny w Dalmacji. Obiekt położony jest między Szybenikiem i Kninem, w dolinie rzeki Krki. Świątynia jest uważana za jeden z największych chorwackich pomników kultury.

W Dalmacji tło zabytkom zapewnia cudowna przyroda. Wodospady Skradinski, Roški i Manojlovački przyciągają corocznie rzesze turystów. Ruiny położonych naprzeciw siebie, po obu stronach rzeki, zamków Nečven i Trošenj potwierdzają, że dolina żywo niegdyś pulsowała. Katolicki klasztor Visovac, pozostałości rzymskiego Burnum i właśnie monaster Krka to miejsca, które opowiadają własną historię. Antyczną i średniowieczną. Rzymską i bizantyńską.

Dojazd do klasztoru Krka

Do przepięknie położonego w otulinie parku narodowego obiektu wiedzie czterokilometrowy, wyasfaltowany odcinek drogi ze wsi Kistanje.

W miejscowości jest możliwość zakupów w sklepie spożywczym na rogu, wypicia kawy lub zjedzenia przekąski. Kawiarnia, piekarnia i bistro znajdują się przy głównej ulicy.

Niewielki parking umożliwia pozostawienie pojazdu przed bramą świątyni. W trakcie sezonu turystycznego bilety są do nabycia w kasie klasztornej. Latem istnieje również możliwość rejsu statkiem wycieczkowym ze Skradina w górę rzeki. Jednym z przystanków jest monaster Krka.

Kompleks klasztorny

Ze względu na specyfikę kompozycji przestrzennej klasztoru należy przyglądać się jego architekturze raczej przez pryzmat poszczególnych fragmentów niż całości.  

Zespół klasztorny składa się z dwupiętrowych budynków kamiennych z gankiem usytuowanych wokół dziedzińca. Wieńczy go dzwonnica w stylu romańskim. W murach klasztoru mieści się cerkiew i kaplica św. Sawy. W zabudowaniach obiektu znajdują się oczywiście klasztorne cele, jadalnia, biblioteka i pozostałe pomieszczenia. Seminarium posiada własny gmach.

Cerkiew

Klasztorna cerkiew jest zbudowana na planie prostokąta. Posiada ozdobiony wewnątrz freskami tambur pokryty dachem stożkowym i przedsionek o nieregularnym kształcie. Prezbiterium pozbawione jest apsydy.

Kompozycja pięćdziesięciu pięciu ikon powstałych w okresie od XIV do XIX wieku tworzy najpiękniejszą część świątyni – ikonostas. Jest on wykonany z gipsu, a należące do niego obrazy stanowią mieszaninę różnych stylów. Ikonostas swoją obecną formę i porządek osiągnął prawdopodobnie w XVIII wieku. 

Rząd dolny ikonostasu zdobią cztery ikony namiestne, a także sześć ikon na carskich wrotach. Rząd świąteczny jest zbudowany wokół centralnie położonej ikony Bogurodzicy z Dzieciątkiem. Po obu jej stronach znajdują się cztery rzędy z trzydziestoma ośmioma ikonami mniejszych rozmiarów. Rząd górny zwieńcza kompozycja Ukrzyżowania. Otaczają ją ikony Bogurodzicy i Jana Apostoła. Za nimi (patrząc od środka) umieszczono ikony apostołów Piotra i Pawła. Są one najstarsze, pochodzą z przełomu XIV i XV wieku. 

Skarbnica i biblioteka

Skarbnica, przez stulecia kompletowana, jest jedną z najbogatszych w serbskiej Cerkwi. Zawiera około dwóch tysięcy eksponatów. Wśród nich rękopisy, księgi cerkiewne z XV i XVI stulecia oraz oczywiście ikony. Te, przechowywane w klasztornym skarbcu, reprezentują szkoły: kreteńsko-wenecką, grecką, serbską i ruską. Pochodzą z okresu od XV do XX wieku. Wśród ikon wyróżniają się późnogotycko-wczesnorenesansowe wizerunki Jana Chrzciciela z Kožlovca i Marka Ewangelisty.    

Kolekcję utensyliów liturgicznych tworzą jedwabne antyminsy i panagie. Te ostatnie są wykonane w formie pięknie zdobionych kamieniami szlachetnymi drzeworytów. Zwraca uwagę ponad dwustuletnia katapetazma. Wśród przedmiotów rękodzielniczych wyróżnia się kadzielnica z przełomu XVI i XVII wieku. 

Antymins jest płótnem ściśle związanym z cerkiewnym ołtarzem. Bez niego nie można odprawiać liturgii. Panagia to jeden z typów ikony przedstawiającej Matkę Boską z Synem Bożym. Katapetazmą nazywa się tkaninę służącą do zakrywania carskich wrót.

Klasztor posiada bogatą bibliotekę. Znajduje się w niej ponad cztery tysiące ksiąg i ponad pięćdziesiąt rękopisów powstałych między XIII a XVIII wiekiem. Wśród nich kodeksy i inkunabuły. Perłą jest Ewangeliarz Mokropolski (Mokropoljsko četverojevanđelje) spisany na pergaminie na przełomie XIII i XIV wieku. A także Oktoich cetyński z 1494 roku – pierwszy inkunabuł wydrukowany cyrylicą na Bałkanach.

Do ciekawych urządzeń używanych po dziś dzień należy klepalo. Przedmiot ten służy do wzywania na nabożeństwa. Instrument był wprowadzony do użycia w czasach tureckich, kiedy zabronione było używanie dzwonów.  

Ściany poszczególnych pomieszczeń klasztornych zdobią portrety dostojników kościelnych. Głównie igumenów i biskupów dalmatyńskich.  

O wczesnochrześcijańskim śladzie w historii klasztoru świadczą klasztorne podziemia. Zapewne służyły one pierwszym chrześcijanom do głoszenia Ewangelii. Wiernych prawdopodobnie w katakumbach również chowano. Świadczą o tym zachowane ludzkie szczątki. Ponieważ podziemne korytarze nie były do końca zbadane przez archeologów, to nie można wykluczyć, że ciągną się aż do rzymskiego Burnum. Dowodami antycznej przeszłości podziemi są nie tylko płaskorzeźby, ale i sarkofag z czasów rzymskich z apoteozą zmarłego.  

Bogoslovija sv. Tri Jeraha

W 1615 roku, właśnie przy klasztorze Krka, powstało pierwsze serbskie seminarium duchowne. Funkcjonuje ono po dziś dzień jako bogoslovija – małe seminarium. Tu młodzi ludzie pobierają nauki i przygotowują się do kontynuowania studiów na wydziałach teologicznych wyższych uczelni. I możliwych przyszłych święceń kapłańskich. 

Święcenia duchownych w Cerkwi prawosławnej

W Cerkwi prawosławnej, podobnie jak w Kościele katolickim, istnieją trzy stopnie święceń.

Pierwszym z nich jest diakonat. Następuje po nim prezbiterat, umożliwiający duchownemu odprawianie liturgii. Święcenia biskupie stanowią trzeci stopień święceń.
 
Mnisi, mniszki i duchowni monastyczni należą do „duchowieństwa czarnego”. Natomiast księża diecezjalni do „duchowieństwa białego”. Podział jest uwarunkowany przyjęciem ślubów czystości.

W Cerkwi prawosławnej mnisi i mniszki należą do stanu duchownego. Nie są jednak – podobnie jak diakoni – zaliczani w poczet kapłanów.

Kapłan diecezjalny, kapłan monastyczny oraz mnich i mniszka w Cerkwi prawosławnej

Nie każdy mnich musi przyjąć święcenia prezbiteratu i stać się kapłanem. Wśród mieszkańców klasztorów istnieją bowiem dwa porządki, monastyczny i kapłański. Mogą one, ale nie muszą się ze sobą łączyć. Podobna zasada – w ujęciu ogólnym –  dotyczy zarówno Cerkwi prawosławnej, jak i Kościoła katolickiego.
 
Osoba, która nie zdecydowała się zakładać rodziny lub jest wdowcem lub wdową, może rozpocząć życie monastyczne jako mnich lub mniszka. Taka droga życiowa ma charakter pewnej izolacji od świata zewnętrznego i jego spraw.

Różnica między kapłanem monastycznym a kapłanem diecezjalnym (księdzem) wyraża się w wielu aspektach. Nieco upraszczając sprawę, kapłan monastyczny to mnich-kapłan. Natomiast ksiądz żyje „między ludźmi”. Może on być żonaty i mieć dzieci.        

Kandydat na księdza – jeśli chce zawrzeć związek małżeński – musi to zrobić przed przyjęciem święceń diakonatu. Natomiast jeśli taka osoba nie chce brać ślubu, to musi w swojej decyzji pozostać konsekwentna. Zawarcie małżeństwa po święceniach diakonatu nie jest już możliwe. Stan wdowi nie jest przeszkodą dla kandydatów na diakonów.

Biskupów serbskich tradycyjnie wybiera się spośród „duchowieństwa czarnego”. A ściślej rzecz biorąc, spomiędzy kapłanów monastycznych. Zwyczajowo katedrę biskupią zajmują igumeni lub archimandryci.

Jeden z niewielu

Klasztor prawosławny Krka to miejsce wyjątkowe. Otwarte dla wszystkich ludzi dobrej woli. Wędrowiec, którego droga zaprowadzi do bram klasztornych, z pewnością odrzuci pomysł przyglądania się zabytkowi jako jednej z wielu chorwackich atrakcji turystycznych. Pojawi się potrzeba refleksji. Wrażliwość i zainteresowania określające charakter człowieka podyktują emocjonalny odbiór miejsca. Spotkanie z przeszłością i propozycja duchowego remanentu, niezależnie od wyznania czy światopoglądu, są na wyciągnięcie ręki.

Zakryte ramiona i kolana będą odpowiednią formą okazania szacunku miejscu i jego mieszkańcom.

***