Zagadnienie granic autonomicznej Banowiny Chorwacji powołanej do życia w sierpniu 1939 roku pozostaje kwestią kontrowersyjną.
Już pobieżny przegląd map nasuwa wniosek o niezwykle szerokim zakresie terytorialnym chorwackiej autonomii. Przede wszystkim zauważalne jest włączenie prawie całego wybrzeża jugosłowiańskiego, poza pasem Boka Kotorska – Ulcinj, do Banowiny Chorwacji.
Chorwackie żądania
Lider Chorwackiej Partii Chłopskiej (Hrvatska Seljačka Stranka, HSS) reprezentujący podczas krótkich negocjacji z rządem jugosłowiańskim stronę chorwacką nie ograniczał się do żądań połączenia dotychczasowej Banowiny Sawskiej i Banowiny Primorskiej. Vladko Maček domagał się od Belgradu daleko idących ustępstw terytorialnych. Granice przyszłej autonomii sięgać miały Baczki, Sremu, Bośni i Hercegowiny oraz Boki Kotorskiej. Metodologia wyznaczenia granicy była kombinacją argumentów etnicznych, gospodarczych, historycznych i komunikacyjnych.
Pertraktacje Cvetković – Maček doprowadziły do zgody kierownictwa państwa na dodatkowe ustępstwa terytorialne na rzecz przyszłej chorwackiej jednostki administracyjnej. Rząd i regent Paweł Karadziordziewić zaakceptowali chorwackie żądania włączenia do nowopowstałego tworu dodatkowych ziem.
Chodziło o części Banowiny Dunavskiej (Šid i Beočin), Banoviny Drinskiej (Brčko, aż po masyw Majevicy), Banoviny Zetskiej (Półwysep Pelješac, Mljet, Dubrownik) oraz Banoviny Vrbaskiej (Travnik, Derventa, Gradačac i Modriča).
Ustępliwa postawa negocjacyjna ówczesnego jugosłowiańskiego premiera Dragišy Cvetkovicia wobec swojego chorwackiego partnera jest przedmiotem sporów i dywagacji. Czy Cvetković czuł na sobie – ponaglany przez regenta Pawła – presję ośrodków brytyjskiego wpływu domagających się natychmiastowego i bezrefleksyjnego zakończenia jugosłowiańskich sporów wewnętrznych?
Krytyka porozumienia
Oponenci porozumienia utrzymywali, że granice Banowiny Chorwacji są zupełnie nie do przyjęcia. Argumentowano, że strona chorwacka ma prawo do autonomii terytorialnej jedynie na obszarach gdzie HSS miał mandat do sprawowania władzy na szczeblu lokalnym. To znaczy tam, gdzie partia ta zdobyła w ramach Zjednoczonej Opozycji (Ujedinjena opozicija) większość głosów w wyborach przeprowadzonych w 1938 roku.
Należy zaznaczyć, że protesty serbskich mieszkańców projektowanej Banowiny Chorwacji wobec zapowiadanej linii granicznej nie zostały wzięte pod rozwagę. Ewentualne referendum ludności zostało w toku negocjacji wykluczone.
Trzeba odnotować, że nie udało się stronie chorwackiej uzyskać całego Sremu/Srijemu i Boki Kotorskiej. Nie włączono w granice Banowiny Chorwacji powiatu Dvor na Uni. Ta historyczna część dawnej Chorwacji-Slawonii została wcielona do Banowiny Sawskiej na mocy reformy administracyjnej z 1929 roku.
Zakres terytorialny Banowiny Chorwacji na tle Królestwa Jugosławii.
Granice Banowiny Chorwacji miały być przedmiotem dalszych negocjacji i rewizji. Jednak biorąc pod uwagę dynamikę wydarzeń w Europie po sierpniu 1939 roku i życzliwość rządu jugosłowiańskiego wobec żądań chorwackich należy wątpić, że w przypadku dalszych zmian linia byłaby uszczuplona na konto chorwackie.
Według spisu ludności z 1931 roku Chorwaci stanowili 70% spośród czterech milionów mieszkańców Banowiny Chorwacji.
Likwidacja projektu
Część ustaleń dotyczących powołania do życia Banowiny Chorwacji nie została nigdy wypracowana i zrealizowana. Kres projektowi autonomii chorwackiej w Królestwie Jugosławii położyła agresja Niemiec i ich sojuszników na Jugosławię w 1941 roku i okupacja tego kraju przez państwa Osi.
***