Dziedzictwo antyczne nie jest w Dalmacji zamknięte w muzeum. Jest obecne w terenie. Widoczne. Namacalne. Doba rzymska materializuje się w kamiennej studni, cysternie z czasów antycznych. Ujawnia się w wreszcie w imponujących wykopaliskach. Są one otwarte dla publiczności i czekają na nowych świadków.
Do najbardziej interesujących lokalizacji archeologicznych należą Burnum, Asseria, Velika Mrdakovica i Bribirska Glavica (Municipium Varvariae).
Bribirska Glavica znana jako „chorwacka Troja” to najlepszy przykład na to, jak postępujące po sobie epoki wyrastały na gruzach poprzedniczek. Od epoki brązu i żelaza, przez antyk i średniowiecze, aż po czasy nowożytne i najnowsze.
„Chorwacka Troja” jest punktem obowiązkowym wyprawy do północnej Dalmacji dla wszystkich miłośników historii.
Pliniusz Starszy miał napisać o Burnum jako o „fortecy wyróżniającej się w wojnach”.
Do widowiskowych stanowisk z czasów antycznych należy też kompleks zabudowań we wsi Ivoševci. Po obu stronach drogi Kistanje – Knin znajdują się interesujące ślady obecności rzymskiej. Amfiteatr i kwatera główna legionu oraz plac ćwiczeń są dowodem na solidne okopanie się imperium w głębi dzisiejszej Dalmacji w okresie między I w. p. n. e. i I w. n. e. To początkowy okres istnienia Imperium Rzymskiego.
Pliniusz Starszy zawarł w swojej Naturalis historia szereg ciekawych informacji o Dalmacji. Pisał także o zdobyczach Oktawiana Augusta. Pierwszy cesarz rzymski wyraźnie rozszerzył terytorialny zasięg imperium również na odcinku bałkańskim. Legiony sięgnęły Dunaju. To właśnie z dobą panowania pierwszego cesarza rzymskiego są związane początki Burnum
We wsi Orlić koło Knina przetrwały fundamenty villa rustica. Okazalsze i lepiej zachowane pozostałości starożytnej rezydencji odnajdziemy jednak bliżej morza. Mowa o stanowisku archeologicznym we wsi Ivinj niedaleko Pirovca. Na tle antycznej siedziby wiejskiej mieści się bryła średniowiecznego kościoła. W listopadzie, na świętego Marcina, odprawia się w nim jedyną w roku mszę świętą. Kompleks zabytków uatrakcyjnia pod względem turystycznym bliskość zatoki.
Po niektórych osadach liburnijskich i rzymskich ślad zaginął. Inne sytuują się na tle obecnych wsi. Na przykład Sidrona – Medviđa, Ansium – Zelengrad.
Na śladach dawnych szlaków fragmentami poprowadzono drogi używane do dziś. Zarówno te gruntowe, jak i bite (niektóre zapewne wyasfaltowano). Rzecz o dalmatyńskiej części antycznej sieci komunikacyjnej łączącej Akwileję z Dyrrachium. I jej lokalnym odgałęzieniem prowadzącym z obecnego Zadaru do Burnum i dzisiejszego Knina.
Spuścizna rzymska w tej części kraju jest więc także ukryta w geografii osadnictwa, układzie komunikacyjnym. Czeka na nowe znaleziska, ustalenia i klasyfikacje. Na relikty rzymskich dróg możemy natrafić przecież także wśród dalmatyńskich pól. W Dalmacji antyczną przeszłość może skrywać wydeptana polna ścieżka.
Północna Dalmacja. Tu, na przestrzeni czterdziestu kilometrów napotkać możemy przejmujące dowody ludzkiej działalności. W jej twórczym i destrukcyjnym wymiarze. W kompletnym przekroju dziejów. Od starożytności po czasy nam współczesne. To terytorium na każdym kroku skłania do głębszej refleksji nad ogólną kondycją człowieka.
***