Dalmatyński renesans
Renesans i barok to epoki bardzo kojarzone ze światem śródziemnomorskim. Turysta ma możliwość najłatwiejszego spotkania z zabudową typową dla obydwu okresów w Dubrowniku. Choć nierzadko najważniejsze zabytki nie są w ferworze wakacyjnej eksploracji tej „nadadriatyckiej perły” rozpoznawane. Jest ich mnóstwo.
To pewien paradoks, że w dobie dynamicznej ekspansji osmańskiej na Bałkanach – i bezpośredniego zagrożenia miast dalmatyńskich – w Zadarze, Szybeniku, Trogirze i Dubrowniku rozwinęła się architektura renesansowa. To bez wątpienia materialny dowód na ich rolę w życiu Republiki św. Marka i całej kulturze Italii. Z Wenecji i pozostałych miast Półwyspu Apenińskiego przybywali architekci i rzemieślnicy, aby odmienić dotychczasowy wizerunek dalmatyńskich miast-twierdz. Kamieniczki, loggie, pałace, kościoły, fontanny, rzeźby, ornamenty – bogactwo form renesansowych i barokowych w nadmorskiej części Dalmacji robi wrażenie.
Katedra w Trogirze, wnętrze kaplicy św. Jana.
Szybenicka katedra jest przykładem architektury gotycko-renesansowej wzorcowym. Kaplica świętego Jana w trogirskiej katedrze i Brama Lądowa w Zadarze dopełniają kanonu szeroko rozpoznawalnych zabytków „epoki odrodzenia”.
Barok w Slawonii
W porównaniu do skromniej reprezentowanego renesansu barok nabrał w Slawonii pełniejszego oblicza. Po pokoju w Karłowicach (1699) i wyparciu Turków za Sawę pojawiły się szersze możliwości artystycznego wyrazu na tym pogranicznym terytorium. Urósł Varaždin, rozbudowały się Kaptol i Gradec – ośrodki, z których wyrósł Zagrzeb. Zarówno stolica kraju, jak i „Varaš” posiadają trochę wartego zobaczenia baroku.
Dzisiejszy Varaždin to nie tylko kamieniczki przy miejskim deptaku i ratusz z dzwonnicą. To także barokowe pałace. Dekoracje ołtarzy kościołów, freski, stiuki, obrazy. Te wszystkie perełki pozwalają mówić o Varaždinie jako mieście baroku. Nie należy zapomnieć o renesansowej twierdzy (Stari grad) – jednym z najciekawszych zabytków miasta.
Coroczne Varaždinske barokne večeri. W tle ołtarz w katedrze w Varaždinie.
Krótkie uzupełnienie. Przebudowa bazyliki Marija Bistrica – największego sanktuarium maryjnego w Chorwacji – nadała bryle kościoła wyraźne cechy neorenesansowe. Świetnym przykładem renesansowej budowli fortecznej byłaby twierdza w Karlovcu. Byłaby, gdyby nie to, że tamtejszy renesans zaczyna się i kończy w układzie XVI-wiecznej fortyfikacji. Tak, to przykłady z innej bajki, ale warte odnotowania.
Podwójne tempo
Zmieniające się prądy kulturowe wyraźnie się zazębiły z istotnymi wydarzeniami z europejskiej i chorwackiej przeszłości. Uprawnione wydaje się przyjęcie perspektywy uwzględniającej różne dynamiki rozwoju Dalmacji i Slawonii. Tym bardziej że terytoria te pozostawały aż do XIX wieku w granicach osobnych mocarstw.
Z barokiem w Slawonii nierozerwalnie złączone było imperium habsburskie. To państwo – sojusznik Kościoła katolickiego w Europie Środkowej. Austrii nie udało się ugasić płomienia rewolucji luterańskiej. Reformacja zalała monarchię. Dopiero cesarz Ferdynand II zdołał zablokować i zawrócić bieg wydarzeń.
Natomiast bezrefleksyjne łączenie renesansu z reformacją jest nieuprawnione. Zwłaszcza w Italii i Dalmacji. Na tych terenach katolicki charakter epoki nie został zakwestionowany. Nawet biorąc pod uwagę polityczne turbulencje, do których dochodziło w relacjach między papiestwem i Republiką św. Marka. Choć Wenecja – jako jeden z ośrodków piśmienniczych – swoją rolę w przewrocie protestanckim w XVI wieku zapewne odegrała.
Bliższa koszula ciału
W naszym kraju barok przyjął szczególny wymiar. Na tyle wyraźnie, że można już mówić o polskiej odmianie tej epoki. Jedną z jej podniet była hekatomba wojen XVII-wiecznych, epidemie i kryzysy, a wyrazem – sarmatyzm. Ta polska synteza była nierozerwalnie związana z patronatem i mecenatem magnaterii. Na ziemiach chorwackich możnowładztwa o podobnym zasięgu i wpływie nie było. Nie było więc i osobnego baroku slawońskiego. W Dalmacji odpowiednikiem polskiej szlachty był patrycjat miejski. Jednak znowu, dalmatyńscy „cavalieri” to nie magnaci ukrainni.
Dubrownik
Zauważalnym punktem na mapie europejskiego renesansu pozostawał Dubrownik. To miasto – centrum kultury, które już w XVI wieku można z powodzeniem porównać do Pragi lub Krakowa. Mimo że czeska i polska stolica były wówczas ośrodkami znacznie większymi i pełniącymi istotniejszą rolę polityczną. Imponująca Divona, czyli Pałac Sponza to świadectwo handlowego znaczenia i zamożności republiki dubrownickiej w XVI wieku.
Kościół św. Ignacego w Dubrowniku.
Kościół św. Błażeja w Dubrowniku.
Dubrownicka katedra.
Tragiczną cezurą kończącą starą epokę w Dubrowniku i inspiracją do rozwoju nowej było wielkie trzęsienie ziemi w 1667 roku i pożar miasta.
Przewodnicy po Dubrowniku nie pomijają trzech najważniejszych zabytków baroku zdobiących miasto. Należą do nich kościół świętego Błażeja (crkva svetog Vlaha), katedra i kościół świętego Ignacego (crkva svetog Ignacija) z Collegium Ragusinum i monumentalnymi schodami jezuickimi. Wszystko to znajduje się oczywiście na dubrownickiej starówce.
***
zdjęcia: Živko Bačić Trogir, vbv.hr katedrala u Varaždinu, Lasta crkva sv. Ignacija, katedraladubrovnik.hr crkva sv. Vlaha, katedrala, visitvarazdin.croatia.hr
