Trzy klasztory – trzy perły
W sakralnym pejzażu Dalmacji wyróżniają się trzy miejsca. To starodawne prawosławne klasztory Krka, Krupa i Dragović.
Symbolika i znaczenie północnodalmatyńskich klasztorów prawosławnych są wyjątkowe. Przede wszystkim dla Serbów z Dalmacji. Zarówno tych mieszkających w kraju, jak i poza nim. Monastery te są bowiem związane z losem serbskim na tych terenach od jego zarania po dzień dzisiejszy. Świątynie stanowią, niezmiennie, centra kultury i duchowości o charakterze zarówno lokalnym, jak i ponadregionalnym.
W przeszłości dalmatyńskie klasztory prawosławne były miejscami zgromadzeń, podejmowania wspólnotowych decyzji i udzielania schronienia zbiegom. Przy monasterach powstawały szkoły, szpitale i sierocińce. Te miejsca były także symbolami oporu wobec zewnętrznej opresji.
W dobie panowania osmańskiego, chociaż pod wieloma względami stosunek Turków wobec innych wyznań był tolerancyjny, monastery były narażone na napady zbrojne, rabunki i dewastacje. Mnisi byli wówczas zmuszani do ucieczki. Co ciekawe, kroniki odnotowały przypadki, gdy następowało to dopiero po podjęciu zbrojnego oporu.
Klasztor Krupa
Tak było w przypadku położonego u podnóża Welebitu monasteru Krupa, którego mury nigdy jednak nie zostały zburzone. Krupę określa się jako najstarszą i najbardziej na zachód położoną fundację dawnych królów serbskich. W mającym przypadać na rok 1317 dziele budowy mieli uczestniczyć władcy ze sławnej dynastii Nemaniciów. Król Stefan Milutin, jego syn Stefan Deczański i wnuk car Duszan. Klasztor wspomagała także despotka i święta serbska Angelina Branković.
Klasztor Krka
Monaster Krka zajmuje wśród dalmatyńskich klasztorów miejsce szczególne. Jego założenie jest w serbskiej tradycji związane z postacią Heleny, siostry cara Duszana, jednego z najpotężniejszych serbskich władców średniowiecznych. Ten, kryjący w swoich murach największą tajemnicę, monaster został wzniesiony na miejscu starożytnego miejsca kultu. Świadczą o tym katakumby znajdujące się pod klasztorną cerkwią. Apostoł Paweł miał tam głosić Słowo Boże okolicznym mieszkańcom ukrywając się przed prześladowaniami. Działo się to podczas jednej z jego podróży misyjnych. O historii klasztoru mogą Państwo przeczytać tutaj, a o jego skarbach tutaj.
Klasztor Dragović
Dzieje monasteru Dragović położonego nad brzegiem jeziora Peruća, między górskimi masywami Dinara i Svilaja, są chyba najbardziej burzliwe. Dwukrotnie był on przenoszony, w 1867 i 1959 roku. W wieku ubiegłym, w trakcie budowy zbiornika retencyjnego, relokowano monaster, a przyklasztorną wieś wysiedlono. Pozostałości zabudowań zostały rozebrane i zatopione. Przy niskim poziomie wody w jeziorze można dostrzec resztki klasztornych murów. Jakże historia ta przypomina losy cerkwi w Wołkowyi czy Klimkówce.
Kalendarz cerkiewny
Obecnie, tak jak to było na przestrzeni wieków, klasztory, poza funkcją sakralną, pełnią rolę podtrzymującą tradycje i obyczaje. Kalendarz obrzędów cerkiewnych wyznacza dwanaście głównych świąt prawosławnego roku liturgicznego (crkveni praznici). Do najważniejszych należy, podobnie jak w Polsce, sierpniowe święto Przemienienia Pańskiego. Ponadto obchodzi się uroczyście klasztorne święta patronalne (manastirske slave) przypominające katolickie święta odpustowe.
Te uroczystości i zgromadzenia kojarzą się powszechnie z zewnętrzną otoczką. Składają się na nią, poza wydarzeniami religijnymi, programy kulturalno-artystyczne, festyny i biesiady.
Przychodzi na myśl refleksja, jak to dawniej dzieci zbierały się żywą gromadą wokół stoisk z zabawkami i słodyczami, będących dla nich nie lada atrakcją. Dopraszały się, by przy okazji święta kupić im nową zabawkę. Taką, na którą zwykle rodziców nie było stać. Teraz to dorosły odwiedzający cieszy się chyba równie autentycznie, oglądając oferowane przez lokalnych mieszkańców wyroby rękodzielnicze. Jakże trudno oprzeć się zakupowi oryginalnej dalmatyńskiej ręcznie wyrabianej bukary czy kapy!
Tradycja obchodzenia świąt i rocznic jest w Dalmacji wciąż bardzo żywa i emocjonalnie manifestowana. Uczestnictwo w nich to chyba najlepszy sposób, aby poczuć ducha rozproszonej po świecie serbskiej wspólnoty lokalnej, narodowej i wyznaniowej. Prawosławne klasztory Krupa, Dragović i Krka są jej żywym i pięknym symbolem.
***