Współzawodnictwo i antagonizm
W przestrzeni północnodalmatyńskiej spotykamy się z różnymi poziomami tożsamości i wspólnoty. Przeplatają się tu warstwy antagonizmu i symbiozy.
Znaczenia wspólne powołują, uzasadniają i uprawomocniają kod kulturowy regionu. To chorwacko-serbski komunikacyjny pas transmisyjny oparty na lokalnych znakach kultury. Materialnej i duchowej. Międzyetniczny i międzykonfesyjny dialog pełni rolę kluczową w procesie sąsiedzkiego współistnienia. Od setek lat. Północna Dalmacja to przestrzeń spotkania.
Współzawodnictwo stanowi podstawowy i szeroko rozpoznawalny trop kulturowy w stosunkach między Chorwatami i Serbami. To rezultat procesu XIX-wiecznej ideologizacji relacji międzykonfesyjnych na całych Bałkanach.
W zagadnienie wpisuje się językowo-świadomościowa kategoria opozycji binarnej. Ta jest reprezentowana przez pary znaczeniowe: my – oni, wieś – miasto, Serbowie – Chorwaci, prawosławni – katolicy, czetnicy – ustasze. Brak jest rozróżnienia: biedny – bogaty, pan – poddany, które pokrywałoby się z etniczną linią podziału.
Antagonizm chorwacko-serbski objawia się w zakwestionowaniu lub potwierdzeniu praw historycznych do terytorium. Rywalizacja przejawia się w dylemacie „kto był tu pierwszy”. Odrębny wymiar konfliktu odnosi się do roszczeń moralnych. Ilustruje je pytanie „kto zaczął”.
W kontekście złożonych, wielopoziomowych stosunków na Bałkanach takie rozważania tracą sens merytoryczny. Jednocześnie stanowią niewyczerpane paliwo podsycające antagonizmy.
Idea chorwacka i idea serbska
Idea chorwacka jest oparta na koncepcji średniowiecznego państwa z ośrodkiem politycznym zlokalizowanym w północnej Dalmacji. To w nadmorskim Ninie i Kninie miała się rodzić dawna Chorwacja. Kompleks zagadnień związanych z powstaniem królestwa jest wysoce zmitologizowany i w istotnej części nieweryfikowalny naukowo.
Wizji chorwackiej przeciwstawia się idea serbska. Powołuje się ona na argumentację współczesną, więc żywą. To uzasadnienie etniczne. Jest ono oparte na równowadze lub przewadze ludnościowej żywiołu serbskiego nad chorwackim lokalnie.
Argumentacja chorwacka sytuuje Serbów jako przybyszów na „starych terytoriach chorwackich”. Wizja ta posiada pewną słabość. Zdaje się marginalizować kwestię opuszczania przez ludność katolicką ziem pogranicznych jeszcze przed przybyciem ludności prawosławnej. Kwestia dotyczy doby naporu tureckiego na Bałkanach.
Narracja serbska podnosi argument odwołujący się do chorwackiego wychodźstwa – i określa go jako zasadniczy – w kwestii prawa do ziemi. Argumentacja zdaje się przekonywać: „mieszkańcy średniowiecznych ziem serbskich położonych na wschód od Dalmacji, zmuszeni do exodusu z dotychczasowych siedzib, zajęli opuszczone wcześniej terytorium. Należy więc ono do nich”.
Spór na tym planie nadaje antagonizmowi chorwacko-serbskiemu wyraźny rys ideologiczny.
Brak punktu odniesienia w formie istnienia lub ciągłości państwa chorwackiego lub serbskiego w północnej Dalmacji aż do wieku XX otwiera pole niekończących się interpretacji historycznych. Przestrzeń rywalizacji pozostaje otwarta.
Punkty orientacyjne
Złożone zagadnienia drugiej wojny światowej i wojny lat dziewięćdziesiątych stanowią zasadnicze punkty orientacyjne na osi sporu chorwacko-serbskiego. Lokalnie i ponadregionalnie. To punkty odejścia obu wspólnot.
Chorwacja jako twór państwowy była dla Serbów dwukrotnie w wieku dwudziestym nośnikiem funkcji zagrożeniowych i opresyjnych. W recepcji chorwackiej – częściowo – rolę zbliżoną pełniła idea jugosłowiańska lub wszechserbska. Poczucie wzajemnych krzywd i niewyrównanych rachunków dopełnia katalog rozbieżności.
W okresach napięć i kryzysów więzi lokalne i sąsiedzkie ulegają zachwianiu. Wspólnemu doświadczeniu środowiskowemu zaprzeczają narodowe ideologie ponadregionalne. Presja ideowa działa na poziomie szerszej koncepcji wspólnoty, a nie codziennej sąsiedzkiej praktyki. Dlatego w sytuacji konfrontacji przeważa.
Między wspólnotami
Stosunek do przeszłości może zaburzać dialog międzykulturowy, a przestrzeń na potencjalne napięcia pozostaje otwarta. Narracji antagonistycznej przeciwstawiony jest jednak dyskurs międzywspólnotowy. Posiada on potencjał przełamujący impas w relacjach.
Znakami wpisującymi się we wspólny dla Chorwatów i Serbów kod kulturowy Dalmacji są: obyczajowość, folklor i obrzędowość. Ponadto struktura życia społecznego określanego wokół wspólnych materialnych elementów praktyki codziennej. I organizacja obydwu zbiorowości na planie gospodarczym.
A także i przede wszystkim język. Wspólne i wzajemnie rozumiane zabiegi retoryczne, środki stylistyczne, hiperbole, metafory, idiomatyka w języku codziennym. To system znaków kulturowych wkomponowanych w kanały transmisyjne międzykulturowe.
Chorwaci i Serbowie dzielą wspólną przestrzeń sąsiedzką i sakralną. Kult przyrody zintegrowanej z duchowością oddziałuje szeroko. W ten kontekst wpisują się elementy gospodarki opartej na sąsiedzkich zależnościach i powiązaniach. Winobranie, „pieczenie rakiji”, marenda to jedne z wielu dalmatyńskich symboli – przejrzystych tropów kulturowych.
W tych ostatnich zawiera się też brzmienie i etymologia nazwisk serbskich i chorwackich w Dalmacji północnej. Są one oryginalne i posiadają rys regionalny. Źródłom słowiańskim i tureckim towarzyszą wpływy włoskie i niemieckie, odzwierciedlając charakter regionu.
Sinobad, Malbaša (tur.), Arambašić (od harambaszy, tur.), Atlija (jeździec, tur.), Biserko (perełka), Bjedov (od biedy), Vještica (czarownica), Traživuk (szukający wilka), Vukobrat (wilku brat), Erceg (od niem. Herzog), Puškar (trzymający, posiadający strzelbę), Samardžija (rymarz, tur., popularny sufiks -džija określający wykonawcę określonego zawodu lub fachu), Travica (trawka), Džaleta (zapewne od dželat – kat, tur.), Macura (od wł. mazzare – pokonać) i wiele innych.
Od konfliktu do dialogu
Relacje między Chorwatami i Serbami w Dalmacji i całej Chorwacji to mieszanka sąsiedzkiej elastyczności i ideologicznego usztywnienia. Idee utopijne ożywione bagażem rzeczywistych doświadczeń historycznych i kryzysem zaufania nie zamarły. Znajdują one jednak swoją realną opozycję w tradycji głębokiego, potrzebnego i oczekiwanego dialogu. Na planie Dalmacji, Chorwacji i całych Bałkanów. Serbowie to najbliższy Chorwatom naród – jak powiedział niedawno prezydent Chorwacji.
***