Dlaczego w Dalmacji dzień świętego Jerzego (Đurđevdan) był przez Chorwatów i Serbów obchodzony wspólnie, a noc świętojańska osobno?
Odpowiedź tkwi we właściwym rozumieniu i rozróżnieniu lokalnego kalendarza rolniczego i kościelnego/cerkiewnego.
Przede wszystkim Đurđevdan miał charakter święta bardziej otwartego. Święty Jerzy to popularna slawa wśród prawosławnych. I ten dzień – jako taki – był dobrym powodem do zapraszania gości, rodziny, przyjaciół i znajomych. Także innego wyznania. Katolicy chętnie z zaproszeń prawosławnych korzystali.
Ponadto początek maja był okresem rozpoczęcia transhumancji. To zmiana miejsc wypasu zwierząt hodowlanych z nizin na wyższe partie terenu. Tam, gdzie wegetacja wchodziła w fazę pełnego rozwoju. Nie należy pominąć kwestii dawnych regulacji administracyjno-prawnych (rzadziej) i zwyczajowych (częściej) dotyczących wypasu na wspólnych pastwiskach.
To czas przełomowy w życiu dalmatyńskiej, poddynarskiej i podwelebickiej wsi. Dzień Świętego Jerzego symbolicznie i praktycznie integrował wspólnotę międzykonfesyjną, rodową i sąsiedzką. Zjawisku towarzyszyła konsolidacja gospodarcza w ramach jednej kultury pasterskiej.
Noc świętojańska posiada natomiast wyraźny charakter konfesyjny. Następujące po niej święto jest ściśle związane z kalendarzem kościelnym obydwu wyznań i wymaga nieco bardziej restrykcyjnego podejścia wiernych i odpowiedniej oprawy liturgicznej. Ponadto lipcowy Ivanjdan nie należy do popularnych slaw wśród prawosławnych. W odróżnieniu od styczniowego Jovanjdana. Te czynniki miały wpływ na utrzymanie autonomicznego charakteru wydarzenia w ramach obydwu wspólnot.
Należy zauważyć, że podobne zwyczaje występowały na pozostałych terytoriach, na których Chorwaci i Serbowie żyli razem. W Bośni i Hercegowinie Đurđevdan/Jurjevo/Jurjeva/Ederlezi to czas wspólnego świętowania bośniackich Muzułmanów, Serbów, Chorwatów, Romów i przedstawicieli innych narodów. Polski odbiorca jest zaznajomiony z tym obyczajem poprzez filmy reżyserowane przez Emira Kusturicę.
Omawiane święta i związana z nimi obrzędowość są znakomitymi przykładami chorwacko-serbskiego synkretyzmu kulturowego i tożsamościowego.
***