Jan Chrzciciel
Jan Chrzciciel to figura szczególna w przestrzeni sakralnej chrześcijaństwa. Kalendarz prawosławny, podobnie jak katolicki, wspomina go kilkukrotnie w roku liturgicznym.
W Kościele katolickim obchodzi się Uroczystość Narodzenia Świętego Jana Chrzciciela 24 czerwca. 29 sierpnia przypada Wspomnienie obowiązkowe Męczeństwa Świętego Jana Chrzciciela.
Natomiast w Kościele prawosławnym mają miejsce trzy święta związane z tym prorokiem: według kalendarza świeckiego 20 stycznia wypada Sobór Świętego Jana Chrzciciela (Jovanjdan), 7 lipca Narodzenie Świętego Jana Chrzciciela (Ivanjdan), a 11 września Ścięcie Głowy Świętego Jana Chrzciciela (Usekovanje).
Jan Chrzciciel na XIV-wiecznym fresku, monaster Gračanica.
Sobór Świętego Jana Chrzciciela jest poprzedzony przez Objawienie Pańskie (Bogojavljenje) i Epifanię. W tym dniu, 19 stycznia, wierni pozdrawiają się słowami: „Bog se javi! – Vaistinu se javi!”. Świętu towarzyszy starodawny obrzęd kąpieli w poświęconej przez duchownego rzece.
Święty Jan jest jednym z najczęstszych patronów rodzin serbskich, Jovanjdan jest popularną slawą wśród Serbów. Warto na chwilę zatrzymać się przy tej uroczystości.
Slawa
Slawa stanowi fundamentalny element serbskiej kultury i tożsamości narodowej. Slawa wiejska (seoska slava lub fešta) jest dniem patrona wsi. Slawa cerkiewna (crkvena slava) to dzień patrona kościoła lub parafii. Obydwie uroczystości należą do zjawisk integrujących szerszą wspólnotę sąsiedzką. Natomiast najważniejszym świętem w życiu rodziny – po Wielkanocy i Bożym Narodzeniu – jest krsna slawa.
Czym jest krsna slawa?
Krsna slawa to święto patrona rodu. Tego dnia rodzina spotyka się w komplecie. Zaprasza się także dalszych krewnych, przyjaciół i sąsiadów. Wspólne świętowanie przy tradycyjnych potrawach jest częścią niepowtarzalnej tradycji serbskiej.
Do najpopularniejszych slaw rodzinnych wśród Serbów można zaliczyć Aranđelovdan, Nikoljdan, Petrovdan, Đurđevdan, Mitrovdan, Ilindan. Ponadto Svetą Petkę i Savindan. Ci święci, Mikołaj, Piotr, Jerzy, Dymitr, Eliasz oraz Paraskiewa i Sawa, są najczęstszymi patronami rodów prawosławnych.
Instytucja slawy, powszechnie kojarzona przecież z Serbami i ich obrzędowością, jest do dziś rozpoznawana także wśród części Chorwatów. Dalmatyńscy katolicy – tak jak prawosławni – tradycyjnie obchodzą slawę rodzinną i wiejską. Uroczystości są uzupełniane przez święta patronów parafii i miast. Jednak w ostatnich dziesięcioleciach można wśród Chorwatów zauważyć pewną tendencję do odchodzenia od kultywowania slawy. Dotyczy to zwłaszcza młodych ludzi.
Slawa w Dalmacji to punkt spotkania obydwu narodów. I kolejny dowód na wspólną obyczajowość Chorwatów i Serbów w tym regionie. Przyjaciele, znajomi i sąsiedzi obydwu wyznań wspólnie spędzali slawy rodzinne. Zwyczaj wzajemnych odwiedzin i składania życzeń był przestrzegany przez stulecia. I w pewnym stopniu dotrwał do dzisiaj. Folklor dalmatyńskich katolików i prawosławnych jest identyczny.
Dodać należy, że wśród Serbów w Dalmacji nie istniał zwyczaj wypieku slawskiego kolača jako potrawy obrzędowej. Fakt ten wyraźnie wyróżnia dalmatyńskich Serbów wśród ich rodaków.
Petrovdan to popularna serbska krsna slawa. Na świętego Piotra uroczystej liturgii towarzyszą manifestacje kulturalne, występy artystyczne i zajęcia dla dzieci.
Poza Wielkanocą, która jako Święto Świąt nie należy do Dodekaortonu, rolę slawy może pełnić dwanaście wielkich świąt prawosławnych. Z wyłączeniem Bożego Narodzenia. Świętowanie zwyczajowo dotyczy rodzin, wsi, cerkwi, klasztorów, instytucji lub cechów rzemieślniczych. A także szkół lub miast – w Serbii, Bośni i Hercegowinie i Czarnogórze.
Święta serbskie
Do elementów różnicujących obrzędowość Chorwatów i Serbów w Dalmacji i całej Chorwacji można zaliczyć święta typowo serbskie. Są one związane z serbskim Kościołem prawosławnym oraz serbską kulturą narodową i państwem. Choć należy podkreślić, że w wiekach wcześniejszych zarówno kult świętego Sawy, jak i tradycja kosowska, były między katolickimi mieszkańcami Dalmacji szeroko rozpoznawane. I nie były traktowane jako obce. Do świąt serbskich należą styczniowy Savindan i czerwcowy Vidovdan.
Vidovdan
28 czerwca Serbowie uroczyście obchodzą Vidovdan (Dzień Świętego Wita). Szczególne znaczenie symboliczne wiąże się z liturgią w cerkwi Lazarica we wsi Kosovo koło Knina. Tego dnia wierni wspominają śmierć serbskiego księcia Lazara i pozostałych męczenników kosowskich. Nabożeństwu towarzyszą wydarzenia kulturalne i artystyczne.
Preobraženje Gospodnje
Spójrzmy ponownie na święta liturgiczne obchodzone zarówno przez Kościół katolicki, jak i Kościół prawosławny. Do nich należy oczywiście Przemienienie Pańskie. Jest to jedno z dwunastu wielkich świąt prawosławnych – przeżywane bardziej podniośle w tradycji wschodniej. Wyraźne podobieństwa można zauważyć w sposobie świętowania tego dnia wśród prawosławnych Dalmacji i Białostocczyzny. Przykładem coroczne uroczystości na Górze Grabarce.
Przemienienie Pańskie to dzień szczególny dla dalmatyńskich Serbów. Uroczystości 19 sierpnia mają charakter ludowo-cerkiewny. Centralnym punktem obchodów jest liturgia odprawiana uroczyście w klasztorze Krka. Obrzędom corocznie towarzyszy tłumne i barwne zgromadzenie, „svedalmatinski sabor”. Uczestniczą w nim byli i obecni mieszkańcy Dalmacji oraz zaproszeni goście.
Dzień Świętego Jerzego i noc świętojańska
W obrzędowości związanej z wiosną ważną rolę pełniły kwiaty, trawy i zioła. Zrywano je i zaplatano wcześnie, już na świętego Jerzego. To święto o szczególnym znaczeniu dla całych Bałkanów. W części Dalmacji było obchodzone przez katolików i prawosławnych wspólnie. Przekraczając granice wyznaniowe, Chorwaci świętowali Đurđevdan razem ze swoimi serbskimi sąsiadami 6 maja. Ale czynili to pod własną nazwą – Jurjeva.
O tym, dlaczego Đurđevdan był świętowany przez Chorwatów i Serbów wspólnie mogą Państwo przeczytać tutaj.
Tradycje i wierzenia towarzyszące świętom i slawom w Dalmacji są bogate i barwne.
Noc świętojańska ma naturalnie długą i barwną tradycję w Europie. Obrzędowość związana z wigilią świętego Jana – mimo różnic kalendarzowych – jest identyczna wśród Chorwatów i Serbów. I bardzo zbliżona do starych zwyczajów pozostałych narodów słowiańskich. Tam, gdzie ogień, woda i kwiaty odgrywają rolę symboliczną.
Sobótka, noc świętojańska jest znana w Dalmacji pod nazwą svitnjak lub svjetnjak. Ogólnochorwackim odpowiednikiem tej nazwy jest ivanjski krijes. Uroczystość Narodzenia Świętego Jana Chrzciciela nosi nazwę Ivanje.
W Dalmacji nie wyplatało się wianków świętojańskich. Jak można przypuszczać, ze względu na stopień nasłonecznienia i czerwcowo-lipcowe susze. W przeddzień nocy świętojańskiej dziewczyny zrywały natomiast kwiaty ożanki górskiej (trava iva) i kładły je pod poduszkę. Który chłopiec dziewczynie się w tę noc przyśnił, ten miał być jej przeznaczony.
***
zdjęcia: KUD Dositej Obradović